اللهم کن لولیک الحجة بن الحسن صلواتک علیه و علی آبائه فی هذه الساعة و فی کل ساعة ولیا و حافظا و قائدا و ناصرا و دلیلا و عینا حتی تسکنه ارضک طوعا و تمتعه فیها طویلا
سه شنبه ٠٣ مهر ١٣٩٧

طلبه باید راه را با معرفت و علم و یقین انتخاب کند و با معرفت و علم و یقین هم آن را ادامه دهد.
 
آمار بازدید
 بازدید این صفحه : 945
 بازدید امروز : 143
 کل بازدید : 1285436
 بازدیدکنندگان آنلاين : 1
ساخت و اعتباریابی مقیاس سنجش استعداد شغلی طلاب

ساخت و اعتباریابی مقیاس سنجش استعداد شغلی طلاب

کاظم علی محمدی[1]

دکتر مسعود آذربایجانی[2]

دکتر محمد کاویانی[3]

چکیده

پژوهش حاضر با هدف ساخت و اعتباریابی مقیاس سنجش استعداد شغلی طلاب انجام شد. بدین منظور، ویژگیهای اخلاقی و شخصیتی عالمان دین، از متون اسلامی بررسی‌های میدانی، استخراج و با تبدیل آنها به شاخصهای قابل اندازهگیری پرسشنامهای 160 گویهای تدوین شد. ابتدا در سطح محدود (سی نفر) به عنوان پیشآزمون اجرا شد. داد که ضریب همسانی درونی بالایی را نشان داد (آلفا برابر با 957/0). سپس در نمونه دویست نفری از طلاب، سطح دو و بالاتر در حوزه علمیه قم (94-1393) اجرا شد و آلفای کرونباخ برابر با 957/00به دست آمد. روایی آزمون نیز از طریق روایی محتوایی، روایی سازه و تحلیل عاملی مورد بررسی و تأیید شد. در نتیجه، ارزیابی مقیاس سنجش استعداد شغلی طلاب نشان داد که این پرسشنامه از روایی و پایایی بالایی برخوردار است و شرایط علمی یک مقیاس معتبر روانشناختی را داراست و می‌توان آن را در مشاوره شغلی طلاب استفاده کرد.

کلید واژه‌ها: ویژگی شخصیتی، ویژگی اخلاقی، حوزویان، شغل، مقیاس، استعداد شغلی.

مقدمه

حوزه علمیه که بر مبنای آموزههای قرآن، رسالت پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله و اهل بیت علیهمالسلام تأسیس شده است، قدمتی به درازای تاریخ اسلام دارد و با ملاحظه آیه شریفه «و ما کان المؤمنون لینفروا کافة، فلولا نفر من کل فرقة طائفة لیتفقهوا فی الدین ولینذروا قومهم اذا رجعوا الیهم لعلهم یحذرون» (توبه:9/122)، مسؤولیت بزرگ فهم دین و تبیین آن و تعلیم و تربیت مردم را به عهده دارد. این رسالت عظیم از عصر پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله آغاز و نتیجه آن در تربیت انوار قدسی چون امام علی علیهالسلام و حضرت زهرا علیهاالسلام و بزرگانی همچون ابوذر، عمار، یاسر، مقداد، سلمان و... متبلور شده است و امتداد آن در تعالیم امامان معصوم علیهمالسلام، بهویژه در دوران پربرکت امام صادق علیهالسلام است که تعلیم و تربیت به شکل کلاسهای با عظمت علمی بوده و از زمان غیبت کبری تاکنون، حوزههای علمیه نیز به پیروی از امامان معصوم علیهمالسلام، این وظیفه مهم را بر عهده گرفتهاند.

در‌‌ طول تاریخ پرفراز و نشیب جهان اسلام، حوزههای علمیه شیعی، همواره در عرصههای گوناگون علمی، تربیتی، فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و... نقش آفرین بوده و رشدیافتگان آن نیز در دورههای مختلف، به بهترین شکل، به وظیفه خود عمل کردهاند. ثمره فعاليتهاي مستمر و حيات بخش حوزههای علمیه، بهويژه حوزه علمیه قم، زمينهسازي براي تشکیل و استقرار حكومت اسلامي در ایران به رهبري امام خميني(ره) و همراهي روحانيت با ایشان و به دنبال آن، شکلگیری نهضت‌های بیداری اسلامی در منطقه بود. پس از انقلاب اسلامی، افزون بر لزوم استمرار آن وظایف در دامنهای گستردهتر، ضرورت پذیرش مسؤولیتهای انقلاب، پیریزی نظامی نو و هماهنگ با فرهنگ اسلامی، سامان دادن امور و اسلامی کردن ساختار سیاسی، فرهنگی، اقتصادی، اداری، مدیریتی و... نیز، متوجه آنان شد. در ابتدا، تصور میشد که اگر روحانیت پس از استقرار نظام، تنها بر سیر اجرایی امور و عملکرد مجریان نظارت کند، کارها بهخوبی پیش خواهد رفت، ولی از همان ماههای نخستین انقلاب مشخص شد که بدون حضور جدّی و فعالانه روحانیت در صحنه انقلاب و در ارگانهای مختلف انقلابی، آسیبها و تهدیدهای گوناگونی متوجه نظام اسلامی خواهد شد. در نتیجه، طلاب و روحانیون انقلابی در پاسخ به دعوت امام و بر اساس احساس تکلیف، در عرصههای گوناگون داخلی و خارجی و در ارگانها و نهادهای مختلف، حاضر و به انجام وظیفه مشغول شدند. در چند سال اخیر بر حجم این حضور افزوده شده و درخواستها و اعلام نیازهای فراوان و گستردهای از داخل و خارج از کشور به سمت حوزه­های علمیه گسیل شده است.

لازمه این حضور، آمادگی حوزههای علمیه و تربیت کافی نیروهای ارزشی، شایسته، توانمند و کارآمد در زمینهها و تخصصهای گوناگون است. چنانچه حضرت امامره در این زمینه مینویسند:

«حوزهها و روحانیت باید نبض تفکر و نیاز آینده جامعه را همیشه در دست داشته باشند و همواره چند قدم جلوتر از حوادث، مهیای عکس العمل باشند. چه بسا شیوههای رایج اداره امور مردم در سالهای آینده تغییر کند و جوامع بشری برای حلّ مشکلات خود به مسایل جدید اسلام نیاز پیدا کند. علماء بزرگوار اسلام از هم اکنون باید برای این موضوع فکری کنند»[4].

همچنین، ایشان در خصوص لزوم حضور علما و طلاب در مشاغل و مناصب گوناگون مورد نیاز جامعه اسلامی بر این باورند که:

«نکته آخری که توجه به آن لازم است اینکه روحانیون و علما و طلاب باید کارهای قضایی و اجرایی را برای خود یک امر مقدس و یک ارزش الهی بدانند و برای خود شخصیت و امتیازی قائل بشوند که در حوزه ننشستهاند بلکه برای اجرای حکم خدا راحتی حوزه را رها کرده و مشغول به کارهای حکومت اسلامی شدهاند. اگر طلبهای منصب امامت جمعه و ارشاد مردم یا قضاوت در امور مسلمین را خالی ببیند و قدرت اداره هم در او باشد و فقط به بهانه درس و بحث مسؤولیت نپذیرد و یا دلش را فقط به هوای اجتهاد خوش کند، در پیشگاه خداوند بزرگ یقینا مؤاخذه میشود و هرگز عذر او موجّه نیست. ما اگر امروز به نظام خدمت نکنیم و استقبال بی­سابقه مردم از روحانیت را نادیده بگیریم، هرگز فرصت و شرایط بهتر از این را نخواهیم داشت».[5]

از این روی، هدايت، پشتيباني و حمايت از تحكيم، تقويت و اعتلاي نظام اسلامي و تربيت نيروي انساني براي رفع نيازهاي ديني جامعه و نظام اسلامي، از جمله مأموریتهای مهم حوزه علمیه قم در نظر گرفته شده است[6].

از سوی دیگر، دنیای اسلام و مستضعفان جهان، چشم امید به انقلاب و عملکرد روحانیت دارند. آنان میخواهند بدانند روحانیت و حوزههای علمیه که اکنون عهدهدار حکومت گشته و بیشترین و بزرگترین امکانات مادی و معنوی کشور را در خدمت انقلاب گرفتهاند، چگونه عمل میکنند؟ چه رفتاری با مردم دارند و به چه میزان به تحقق شعارها و آرمانهای حکومت الهی و گسترش ارزشهای الهی و انسانی و عدالت اجتماعی، اهتمام میورزند؟ امروز، مردم دنیا واژگانی چون انقلاب اسلامی، روحانیت و جمهوری اسلامی ایران را واژههایی مترادف میشناسند.

 با توجه به اهمیت مسأله و نیز آسیبهایی که طلاب و روحانیون حاضر در این عرصهها را تهدید میکند و نیز ناکارآمدیها و سرخوردگیهایی که گاه برخی از ایشان در محیطهای کاری و عرصه فعالیتهای اجتماعی با آن مواجه میشوند، ضروری مینماید که مسأله اشتغال و فعالیتهای فرهنگی و اجتماعی روحانیت در جامعه و ارگانها و نهادهای مختلف، به جدّ و به شکل علمی مورد بحث و بررسی قرار بگیرد و برای حضور روحانیت در مشاغل مختلف، تدابیری اندیشیده شود که بیشترین کارآمدی و کمترین آسیب را شاهد باشیم. اگر بخواهیم از ظرفیتهای بالای حوزههای علمیه و نیروهای ارزشی، توانمند، کارآمد، پویا و پرنشاط حوزوی در راستای تأمین اهداف والای حوزه و انقلاب اسلامی استفاده شایسته و ثمربخشی بشود، اقدامات مختلفی و پژوهشهای متعددی باید صورت پذیرد از جمله اینکه ویژگیهای اخلاقی و شخصیتی و سایر توانمندیهای متناسب با مشاغل مربوط به حوزویان شناسایی شود و زمینهسازیهای لازم برای ساماندهی اشتغال طلاب به گونهای صورت پذیرد که هر فردی در شغل و منصب مناسب با توانمندیها و ویژگیهای اخلاقی و شخصیتی خودش به کار گرفته شود.

در رابطه با واگذاری هر شغل به فرد مناسب آن شغل، سفارشهای فراوانی در آیات و روایات مشاهده میشود. به عنوان نمونه، در حدیثی از پیامبر اعظم صلیاللهعلیهوآله نقل است که حضرت فرمودند:

«اذا اسدی الامر الی غیر اهله، فانتظر الساعة»[7]؛ هنگامی که کارها به دست غیر اهلش سپرده شود، منتظر پایان کار «قیامت» باش.

این حدیث شریف به وضوح پیامدهای واگذاری یک شغل به غیر اهلش را به تصویر کشیده است. عبارت «فانتظر الساعة» بیانگر شدت پیامد نامطلوب این کار است و کنایه از آشفتگی امور و اختلال نظام است. یا در روایتی که از امیرمؤمنان علی علیهالسلام نقل شد که حضرت فرمودند:

«واجعل لراس کل امر من امورک راسا منهم لا یقهره کبیرها ولا یتشتت علیه کثیرها»[8]؛ برای هر یک از امور خود، فردی را بگمار که کارهای بزرگ، او را درمانده نسازد و کثرت کارها او را پریشان و خسته نکند.

تأکید حضرت با عبارت «لا یقهره کبیرها ولا یتشتت علیه کثیرها»، این است که فردی باید متولی امور شود که در مقابل عظمت و کثرت کارها عاجز نشده و بر ابعاد مختلف کار مسلط باشد.

این هر دو نکته از دو روایت یاد شده حاکی از آن است که در واگذاری امور و انتخاب شغل برای افراد باید به ویژگیها و توانمندیهای اخلاقی و شخصیتی افراد توجه ویژه بشود.

از سوی دیگر پژوهشهای روانشناختی که در زمينه ويژگيهاي شخصيتي و انتخاب شغل انجام شده، نشان داده است که ويژگيهاي شخصيتي با کارایی شغلي همبستگي زیادی دارند و متناسب نبودن ويژگيهاي شخصيتی افراد با شغلي که دارند، باعث ناکارآمدی، نارضایتی و ناکامی افراد در انجام دادن اثربخش وظايف شغليشان ميشود. به چند نمونه از نتایج این پژوهشها در ادامه اشاره میشود:

«روان‌شناسان علاقمند به رفتارهای شغلی(حرفه‌ای) معتقدند که شخصیت افراد با نوع حرفه‌ای که انتخاب می‌کنند و نحوه عمل آنها در آن حرفه در ارتباط است. به عبارت دیگر، افراد دارای ویژگی‌های مشخص، مشاغل خاصی را انتخاب و در آن زمینه در مقایسه با دیگران، بهتر عمل می‌کنند. برای مثال، بر اساس الگوی پنج عاملی[9]، افراد دارای نمره بالا در برون‌گرایی، مشاغل اجتماعی و پرمخاطره را بیشتر ترجیح می‌دهند و آنها را بهتر از افرادی که در درون‌گرایی نمره بالایی می‌گیرند به انجام می‌رسانند ... در مثال دیگر، افراد دارای نمره بالا در پذیرش تجارب جدید، در مشاغل هنری و اکتشافی، بهتر از افرادی عمل می‌کنند که دارای نمره پایین در این زمینه هستند (مثل روزنامه‌نگاری و خبرنگاری). با توجه به اینکه کارهای هنری و اکتشافی به کنجکاوی، خلاقیت و استقلال فکری نیاز دارد، این کارها برای افراد دارای پذیرش تجارب جدید مناسب‌تر است». (پروین و جان، 1381، ص230) بنابراین مطالعه و بررسی ویژگی‌های شخصیتی مورد نیاز مشاغل و نیز ویژگی‌های شخصیتی افراد، این امکان را برای مشاوران شغلی[10] به وجود می‌آورد تا متقاضیان مشاغل در مناسب‌ترین شغل به کار گماشته شوند و ضمن حفظ و ارتقای رضایت شغلی آنها، افزایش بهره‌وری و ارتقای سطح کیفی کار را نیز در پی داشته باشیم.

«تحقيقات در رابطه با اين نظريه [نظریه شغلی هالند] نشان داده است كه نه تنها گرايش شخصيتي، يك پيش‌بيني‌كننده خوب براي انتخاب شغل است، بلكه هنگامي كه بين سبك شخصيت و شغل در اين افراد هماهنگي وجود دارد، احتمال تغيير شغل نيز كاهش پيدا می‌کند» (هالند، 1373، ص269).

«بدیهی است که افراد دارای شخصیت‌های متفاوتی هستند، مشاغل هم از این ویژگی‌ها برخوردارند. بر اساس این شیوه استدلال، تلاش‌های زیادی انجام گرفته، تا افراد در مشاغل مناسب گمارده شوند» (رابینز، 1379، ص59).

  «كساني كه در محيط شغلي و شرايط سازماني متناسب با نوع شخصيت خود قرار دارند، راضي‌ترند و احتمال استعفا و فرار آنها در مقايسه با كساني كه در محيط شغلي نامناسب قرار دارند به مراتب كمتر است» (کبیری، 1369، ص 35).

«مطالعات اخیر در حوزه مدیریت منابع انسانی، پنج ویژگی فردی داوطلبین کار را مورد تأکید قرار داده­اند که تا حد زیادی موفقیت آنان را در پیشبرد اهداف سازمان‌ها و همچنین ایجاد رضایت شغلی در مسیر خدمتی آنان تأمین می‌کند. این پنج ویژگی عبارتند از: شخصیت، استعداد، علاقه، هوش و مهارت. این عوامل پنجگانه در عین حال که هر یک به طور مستقل در تناسب شغلی افراد مؤثر هستند، با یکدیگر تعاملات چند جانبه دارند... نکته‌ای که لازم است یادآوری شود اینکه علاقه و مهارت در طول عمرِ خدمتی افراد تغییر می‌کند، ولی استعداد و شخصیت تقریبا همیشه ثابت است»(با اندکی تلخیص: میرسپاسی، 1378، ص 8).

«نتایج تحقیقات انجام شده حاکی از آن است که تناسب شغلی (متغیر مستقل)، در عملکرد افراد و رضایت شغلی (متغیر وابسته) مؤثر است» (همان، ص11).

«هالند شخصيت و فضاي كاري را به شش گروه مشابه تقسيم كرد. او اعتقاد دارد بالاترين بازدهي فرد وقتي است كه در فضاي كاري مشابه شخصيت خود مشغول باشد. از نظر وي اشخاص می‌توانند به طور توأم چند شخصيت داشته باشند. او دو فضاي كار نزديك به شخصيت و دورترين فضا را كه فرد می‌تواند در آنها هم كار كند، معین كرده است» (معمارزاده و مهرنیا، 1389، ص235).

از سوی دیگر، تا آنجایی که بررسی نموده، پژوهش جامع یا قابل توجهی در زمینه بررسی ویژگیهای اخلاقی و شخصیتی مشاغل مربوط به حوزویان انجام نشده و تاکنون مقیاس خاصی برای سنجش استعداد شغلی طلاب تهیه نشده است.

همچنین مقصود ما از شغل در این پژوهش، اعمّ از معنای رایج[11] آن بوده و «تمامی تلاشها و فعالیتهایی که در راستای رسالت اصلی و هویت واقعی طلبگی انجام میگیرد را شامل میشود، چه این امور در زمانی مشخص انجام شود و چه زمان معینی نداشته باشد و چه در مقابل انجام این عمل، دستمزدی دریافت بشود یا بدون دستمزد مادی انجام بشود».

با توجه به فقر پژوهشهای تجربی یا شبهتجربی پیرامون موضوع یاد شده، نوشته حاضر درصدد است تا این مسأله را مورد بحث و بررسی قرار داده و با استفاده از یافته‌های به دست آمده در زمینه ویژگی­ها و توانمندیهای اخلاقی و شخصیتی مورد نیاز برای مشاغل حوزوی، مقیاسی جهت سنجش استعداد شغلی طلاب تدارک ببیند. به این امید که زمینهای شود برای پژوهشهای بعدی و در ساماندهی و برنامهریزی برای اشتغال طلاب، مورد استفاده مدیران، مسؤولان، کارشناسان و مشاوران حوزوی قرار گرفته و گامی هر چند کوچک در راستای تحول حوزه برداشته شود. بنابراین در پی پاسخگویی به این پرسشها هستیم که: ویژگیهای اخلاقی و شخصیتی مربوط به مشاغل حوزوی کدامند؟ آیا بر اساس این ویژگیها میتوان مقیاس معتبری برای سنجش استعداد شغلی طلاب ساخت؟ آیا مقیاس ساخته شده از پایایی و روایی کافی برخوردار است؟

پژوهش حاضر در مورد پرسش اول، فرضیه خاصی را دنبال نمیکند و در پی یافتن پاسخ مناسب برای آن است. در مورد پرسش دوم و سوم نیز فرضیههای زیر مطرح است:

1. براساس ویژگیهای شخصیتی و اخلاقی مشاغل حوزوی میتوان مقیاس معتبری برای سنجش استعداد شغلی طلاب ساخت.

 2. مقیاس ساخته شده از پایایی و روایی کافی برخوردار است.

روش پژوهش

روش: از آنجا که هدف پژوهش حاضر استخراج و اکتشاف ویژگیهای اخلاقی و شخصیتی مشاغل مربوط به حوزویان است، بنابراین میتوان آنرا جزو پژوهشهای بنیادی[12] نظری[13] (در مقابل کاربردی) دانست و چون محصول نهایی این پژوهش، تهیه و ارائه مقیاس سنجش استعداد شغلی طلاب است که مستلزم ارزیابی اعتبار و پایایی آن به صورت میدانی است، جزو پژوهشهای بنیادی تجربی محسوب شده و میتوانیم روش پژوهش خود در بخش دوم را «زمینهیابی» یا «پیمایشی[14]» بدانیم.

جامعه آماری: جامعه آماري پژوهش حاضر را طلاب سطح دو، سه و چهار حوزه علمیه قم (پایه هفتم به بالا) تشكيل مي‌دهد که در سال تحصيلي 94-1393 در حوزه علمیه قم مشغول به تحصیل بودند.

حجم نمونه و روش نمونهگیری: گروه نمونه در این پژوهش عبارت است از 200 نفر طلبه که از جامعه آماری یاد شده، انتخاب شدند.[15] روش نمونه‌گیری مورد استفاده در این پژوهش نیز، تصادفی در دسترس می‌باشد.

روش کار هم بدین شکل بوده که ابتدا جاهایی که طلاب سطح دو و بالاتر حضور بیشتری داشتند (مثل درس‌های خارج، مجتمع‌های طلاب، مساجد نزدیک به مجتمع‌های طلاب و...) شناسایی شد. آنگاه با مراجعه پژوهش‌گر و ارائه توضیحات لازم و جلب مشارکت و همکاری آزمودنیها، پرسشنامه‌ها اجرا و جمع‌آوری شدند.

گفتنی است که در این پژوهش تنها ساخت اولیه و اعتباریابی پرسشنامه مورد نظر است و هنجاریابی آن در سطوح مختلف میتواند به عنوان مراحل بعدی پژوهش در نظر گرفته شود.

روش تجزیه و تحلیل دادهها: در این پژوهش برای توصیف و دسته‌بندی داده‌ها و تهیه جدول‌ها، از روش‌های مختلف آمار توصیفی و برای تجزیه و تحلیل داده‌ها و پاسخ به پرسش‌های پژوهش از روش محاسبه ضریب همسانی درونی (آلفای کرونباخ)، روش دو نیمه‌سازی  اسپیرمن براون ، ضریب همبستگی پیرسون، آزمون تی (t) و رگرسیون چند متغیری با کمک نرم‌افزار تحت ویندوز SPSS نسخه 22 استفاده شده است.

ابزارهای پژوهش: تنها ابزار مورد استفاده در این پژوهش مقیاس محقق ساخته سنجش استعداد شغلی طلاب است که توضیحات مربوط به ساخت و اعتباریابی آن در ادامه مطرح خواهد شد.            

اجرای پژوهش

مراحل اجرای این پژوهش به شرح ذیل است:

الف. روش جمع‌آوری داده‌ها

نگارنده برای دستیابی به اطلاعات مورد نیاز (یعنی استخراج ویژگی‌های اخلاقی و شخصیتی) از هشت روش مختلف بهره جسته است:

1-1 مصاحبه با مدیران و سرپرستان

برای این منظور فهرستی از مراکز مختلفی که مرتبط با بحث اشتغال و فعالیت‌های مختلف طلاب و روحانیون بودند، تهیه و با انجام هماهنگی‌های لازم و جلب همکاری مدیران و مسؤولان این مراکز، تعدادی مصاحبه برگزار شد. در این مرحله بیش از سی جلسه مصاحبه حضوری (یک تا دو ساعته) که به شکل مصاحبه نیمه‌ساختاریافته بود، انجام و بخشی از ویژگی‌های اخلاقی و شخصیتی به دست آمد.

2-1 مصاحبه با کارکنان و شاغلین

با وجود تلاش‌های صورت گرفته برای مصاحبه با مدیر یا سرپرست، گاهی به دلایل گوناگون این امکان فراهم نمی‌شد. به همین جهت سراغ کارکنان و متصدیان مستقیم شغل مورد نظر رفته و با آنها در زمینه مسایل مختلف مربوط به کار صحبت می‌کردیم و اطلاعات مورد نیاز خود را از این طریق به دست می‌آوردیم.

3-1 تهیه و اجرای پرسشنامه

پرسشنامه کم‌هزینه‌ترین و رایج‌ترین روش جمع‌آوری اطلاعات است و با استفاده از آن می‌توان در زمان نسبتاً کوتاهی، اطلاعات زیادی به دست آورد. برای این منظور پرسشنامه‌ای مشتمل بر لیستی از ویژگی‌های مختلف اخلاقی و شخصیتی تهیه و اجرا شد. پاسخ دهندگان به این پرسشنامه یا «چک لیست» بایستی در مورد هر ویژگی مشخص می‌کردند که در شغل مورد نظر، این صفت تا چه اندازه تأثیرگذار است و یکی از چهار گزینه بی‌تأثیر، کم تأثیر، نسبتا تأثیرگذار و کاملا تأثیرگذار را مشخص می‌کردند.

در این مرحله حدود 65 پرسشنامه در اختیار مسؤولان، مدیران و معاونان مراکز مختلف حوزوی و غیر حوزوی قرار گرفت و زمانی حدود دو هفته تا یک ماه برای جمع‌آوری آنها در نظر گرفته شد.

4-1 برگزاری نشست‌های کارشناسی

در این روش جلساتی تشکیل می‌شود و از کسانی که دانش و اطلاعات زیادی درباره شغل دارند، دعوت و نظرخواهی می‌شود. در این راستا، چندین جلسه با مدیران و کارشناسان دفتر دانش‌آموختگان حوزه (ستاد) برگزار نموده و از نظرات کارشناسی ایشان بهره بردیم.

5-1 مشاهده

از طریق مشاهده مستقیم می‌توان با ابعاد گوناگون رفتار متصدی شغل در حین انجام وظایف شغلی، آشنا شده و اطلاعات مختلفی را گردآوری نمود. بخشی از اطلاعاتی که از این طریق به دست می‌آید عبارت است از: شرایط فیزیکی و روانی محیط کار، خصوصیات بدنی لازم برای انجام دادن وظایف شغلی، فرایند و چگونگی انجام کار، میزان فعالیت متصدی شغل، ارتباط‌های شغلی، مزایا و محدودیت‌های شغل و...

برای این منظور و با حضور پژوهش‌گر در موقعیت‌های مختلف شغلی مثل امامت جمعه و جماعت، برخی فعالیت‌های تبلیغی و فرهنگی، تدریس در حوزه و دانشگاه، قضاوت، معاونت آموزش مدارس علمیه، معاونت تهذیب مدیریت‌های استانی، مدیریت مدرسه،... و مشاهده دقیق چگونگی انجام کار، اطلاعات مورد نیاز جمع‌آوری و ثبت گردید.

6-1 مطالعه و بررسی اسناد و مدارک، سوابق و شرح وظایف مربوط به مشاغل

مطالعه مقررات، آئین‌نامه‌ها، خط‌مشی‌ها، شرح وظایف‌ها، اسناد و مدارک مربوط به شغل، ساختار سازمانی و ماهیت مشاغل موجود در سازمان، می‌تواند اطلاعات بسیار مفیدی در اختیار  قرار دهد. به همین جهت در این بخش با مطالعه و بررسی آیین‌نامه‌ها و سایر اسناد مکتوب، اخبار و گزارش‌های ارائه شده و مصاحبه‌های انجام شده از سوی مدیران و کارشناسان و با بهره‌گیری از سایت‌های اینترنتی ادارات و سازمان‌های مختلف، سعی کردیم تا آنجا که امکان دارد کاستی‌های پژوهش را پوشش بدهیم، که البته در بسیاری از موارد کارساز بود ولی در برخی موارد با وجود تلاش‌های انجام گرفته نتوانستیم اطلاعات کاملی به دست آوریم و در معرفی این مشاغل ناموفق بودیم.

7-1 مطالعه و بررسی پژوهش‌های مرتبط و کتاب‌های روایی، اخلاقی و روان‌شناختی

بخش مهمی از پژوهش حاضر به خصوص در بخش ویژگی‌های اخلاقی، مطالعه و بررسی کتاب‌های مختلف روایی و اخلاقی در این زمینه بود. به همین منظور کتاب‌ها و منابع متعددی شناسایی و مورد مطالعه و بررسی قرار گرفت. 

8-1 روش تلفیقی

در بررسی تعدادی از مشاغل نیز تلفیقی از دو یا چند روش از روش‌های هفت‌گانه بالا به کار گرفته شده است.

ب. استخراج ویژگی‌های اخلاقی و شخصیتی

 چنانکه بیان شد یکی از این روش‌ها (روش هفتم) استخراج صفات از طریق مطالعه و جستجو از طریق منابع معتبر روایی و اخلاقی بوده است. برای این منظور با استفاده از قابلیت‌های نرم‌افزارهای حدیثی مثل جامع‌الاحادیث و طی چند مرحله، ویژگی‌هایی که برای عالم دینی و طالب علم بیان شده بود به طور کامل مورد مطالعه و بررسی قرار گرفت و تعدادی ویژگی اخلاقی و نیز شخصیتی استخراج شد.

همچنین با بررسی شرح وظایف‌ها، آیین‌نامه‌ها و اسناد موجود در مورد مشاغلِ مورد مطالعه و برگزاری بیش از 30 جلسه مصاحبه با اساتید حوزه، کارشناسان مربوط به هر یک از مشاغل و مسئولین مراکز مختلف حوزوی و غیرحوزوی - که از طلاب و روحانیون در مجموعه خود استفاده می‌کردند-  بر تعداد این صفات افزوده شد  و به 126 ویژگی اخلاقی و شخصیتی رسید.

 ج. ارزیابی روایی محتوایی ویژگی‌های استخراج شده

برای این منظور دو مرحله ارزیابی محتوایی انجام شد. در مرحله اول و برای بررسی صحت برداشت در استخراج این مؤلفه‌ها، فرمی دو صفحه‌ای در قالب جدول، تنظیم و در اختیار 65 نفر از کارشناسان مربوطه و نیز افرادی که پیش‌تر با آنها مصاحبه شده بود قرار گرفت و از آنها خواسته شد تا میزان موافقت خود را با عبارت کاملا تأثیرگذار، نسبتا تأثیرگذار، کم‌تأثیر و بی‌تأثیر اعلام کنند. در واقع از آنها خواسته شده بود تا بیان کنند که 126 ویژگی بیان شده در این جدول در شغل مورد نظر چه‌قدر تأثیرگذار است. پس از بررسی فرم‌های یاد شده، مؤلفه‌هایی که نمره صفر یا یک (کم‌تأثیر و بی‌تأثیر) گرفته بودند کنار گذاشته شد و برخی با یکدیگر ادغام شدند و در نهایت 72 ویژگی (37 ویژگی اخلاقی و 35 ویژگی شخصیتی) باقی ماند.

در مرحله دوم، جهت حصول اطمینان بیش‌تر به ویژه در مورد صفات اخلاقی، فرم ارزیابی روایی محتوایی دیگری تنظیم شد و ویژگی‌های یاد شده به همراه مستندات دینی آنها (آیات و روایات و کلام بزرگان) در اختیار 10 نفر از کارشناسان آگاه به مبانی دینی و اسلامی و آشنای با پژوهش‌های میدانی گذاشته شد و از آنها خواسته شد تا میزان صحت این استنباط را برای هر ماده در مقیاس لیکرت و از صفر تا نه (کاملاً نادرست تا کاملاً درست) نمره‌گذاری کرده و نظرات کارشناسی خود را بنویسند. در این مرحله برداشت پژوهشگر به طور کامل تأیید شد و 72 ویژگی یاد شده برای تدوین گویههای مقیاس مورد استفاده قرار گرفت.

میانگین نمره‌گذاری ایشان در جدول(1) گزارش شده است که بیان­گر آن است که استنباط پژوهش‌گر از این مستندات در حد قابل قبولی است.

جدول(1): میانگین نمره‌های کارشناسان در ارزیابی محتوایی متغیرها و مقیاس

10

9

8

7

6

5

4

3

2

1

کارشناس

5.76

6.95

7.67

7.79

7.29

6.55

7.1

7.84

8.66

7.86

میانگین

7.35

میانگین کل

 د. تدوین مقیاس اولیه

در این مرحله با توجه به مفهوم‌شناسی صفات استخراج شده و تعاریف آنها و نیز با توجه به شاخص‌ها و مصادیق هر کدام، برای هر مؤلفه یک یا چند پرسش تنظیم شد و با ترکیب تصادفی پرسش‌ها و درهم ریختن آنها، پرسشنامه‌ای با 160 گویه تهیه شد که هر پرسش به صورت چهار گزینه‌ای از صفر تا سه (کاملا مخالفم، تا حدودی مخالفم، تا حدودی موافقم و کاملا موافقم) نمره‌گذاری و جهت اجرای پیش آزمون (پایلوت) آماده گردید.

 هـ. بررسی پایایی مقیاس (پیش‌آزمون)

در مرحله بررسی پایایی، ابتدا پرسشنامه در یک نمونه 30 نفری که معرف جامعه آماری پژوهش بودند اجرا شد (پیش‌آزمون). هدف از این کار شناسایی و رفع ابهام‌ها و نقاط ضعف احتمالی پرسش‌ها پیش از اجرای نهایی آن است. داده‌های به دست آمده با کمک نرم‌افزار spss (نسخه 22) مورد تحلیل قرار گرفت. بررسی پایایی مواد مقیاس نشان داد که تمام مواد 160 گانه آن با نمره کل، همبستگی بالایی دارد. آلفای کرونباخ 957/0 و ضریب پایایی حاصل از روش دونیمه‌سازی اسپیرمن براون برابر با 965/0 به دست آمد.

و. اجرای نهایی مقیاس         

پس از اجرای مقیاس در مرحله پیش‌آزمون، متوجه شدیم که چهار مورد از گویه‌ها نیاز به اندکی تغییر و اصلاح دارد و گویه شماره 132 نیز با شماره 14 هم‌پوشی داشت و تکراری بود؛ بنابراین موارد لازم اصلاح شد و گویه شماره 132 با گویه تازه‌ای جایگزین شد. در مرحله بعد، پرسشنامه در اختیار ویراستار حرفه‌ای گذاشته شد و پیش از اجرای نهایی و برای آخرین بار ویرایش ادبی شد. در نتیجه «مقیاس سنجش استعداد شغلی طلاب» برای اجرا در جامعه آماری مورد مطالعه آماده و بین گروه‌های نمونه (200 نفر) اجرا شد.

در جدول (3) ویژگی‌ها، پرسش‌های مربوط به هر یک از متغیرها و شماره هر یک در مقیاس و در جدول‌ (4) آماره‌های توصیفی مقیاس گزارش شده است.

 

جدول (3): صفات و پرسش‌های مربوط به هر یک از متغیرها در مقیاس سنجش استعداد شغلی طلاب

ردیف

مؤلفه

گویه‌ها + شماره گویه در مقیاس  

1

انصاف و مروّت

آنچه را برای خود نمی‌پسندم براي دیگران نیز نمي‌خواهم. (32)

2

هماهنگی در گفتار و کردار

(عمل به مقتضای علم خود)

سعی می‌کنم اهل عمل‌كردن به چيزهايي باشم كه به ديگران توصيه مي‌كنم.(108)

مي‌كوشم به دانسته‌هایم در ابعاد مختلف زندگی عمل کنم. (62)

3

تقوا و پارسایی

در دين‌داري استوار و پايدارم. (12)

همیشه خود را در محضر خدا می‌بینم.(1)

در انجام واجبات و ترک گناهان، جدّی هستم.(111)

4

ادب

دوستان و اطرافیان مرا انسان مؤدبی می‌دانند. (135)

به آداب و رسوم اجتماعی احترام مي‌گذارم و به‌ آن‌ها پايبندم. (141)

5

رازداری

حفظ حرف‌های مهم و اسرار مردم برایم دشوار است. (58)

به‌آسانی درباره کارهای خودم با دوستان صحبت می‌کنم.(49)

6

مناعت طبع

به داشته‌های دیگران طمع نمی‌ورزم. (46)

بر فقر و نداری مي‌سازم اما از ديگران درخواست و خواهش نمي‌كنم. (113)

7

توکل

بر این باورم که روزیِ انسان‌ها دست خداست و روزیِ مقدّر، خواهد رسید.(36)

معتقدم دوره و زمانه توکل و تکیه بر روزی مقدّر گذشته و بايد تلاش بيش‌تري كرد. (81)

براي تأمين زندگي خود و خانواده‌ام درآينده، ‌نگرانم.(144)

8

قناعت

تلاش كرده‌ام در امور دنيايي آدم قانعی باشم.(124)

9

خویشتن‌داری

هنگام عصبانیت، کنترلی روی گفتار و رفتارم ندارم.(157)

در هنگام خشم، مي‌كوشم منطقی باشم و واکنش افراطی نداشته باشم.(26)

10

حلم و بردباری

(شرح صدر)

 

در پيش‌آمدهاي ناگوار زندگي صبور و بردبارم. (92)

معمولاً انسان عجولي به‌نظر مي‌رسم. (127)

رویدادهای تلخ زندگی، مرا آشفته و مضطرب می‌سازد. (101)

11

صبر

(استقامت و پایداری)

خود را در برابر ناملایمات و تلخی‌های زندگی توانمند می‌بینم. (89)

در برابر مشکلات زندگی، زود بی‌تاب می‌شوم. (82)

12

تحمل مخالف

با افکار مخالف دیگران و سبک زندگی متفاوت‌شان به‌آساني کنار می‌آیم.(34)

هم‌نشین کسانی نمي‌شوم که افکار متفاوت یا مخالف باورهاي من دارند.(16)

13

نظم و انضباط

به گونه‌اي برنامه‌ريزي می‌کنم که کارهای محوله، به‌موقع تمام شود.(116)

بعيد است بتوانم به کارهایم نظم ببخشم. (57)

بيش‌تر وقت‌ها به کلاس درس، جلسات و قرارهای ملاقات دیر می‌رسم. (70)

14

ولايت مداری

حرکت در مسیر انقلاب و امام و رهبری را بر خود لازم می‌دانم.(59)

15

خیرخواهی

(مهربانی و دلسوزی)

از مشکلات و گرفتاریهای دیگران متأثر می شوم. (14)

برای حل مشکلات مردم هر کاری از دستم برمی‌آید، انجام می‌دهم.(114)

16

تكليف‌مداری

در پي‌انجام تکلیف و عمل به وظیفه‌ام، بدون اين‌كه به نتیجه کار بينديشم.(93)

احساس انجام وظیفه، همیشه برای من شوق‌آفرین بوده است.(33)

17

روحیه خدمت‌گذاری

اگر بتوانم به دیگران کمک کنم، به‌راحتي و بدون درخواست، اين کار را انجام مي‌دهم.(35)

خود را خدمت‌گزار مردم می‌دانم و در این راه از هیچ کوششی دریغ نمی‌کنم. (80)

18

تهذیب نفس

برای تهذیب‌نفس و تحصیل کمالات معنوي می‌کوشم. (85)

برای خودسازی و رشد معنوی برنامه خاصی ندارم. (37)

19

تقید به انجام مستحبات

هر روز آیاتی از قرآن را تلاوت می‌كنم. (99)

برای انجام نوافل و امور مستحبی در طول شبانه‌روز برنامه منظمی دارم. (45)

نماز شب نمی خوانم. (145)

20

امانتداری

خوشحالم‌ كه از اعتماد مردم برخوردارم. (5)

دوستان و اطرافیانم به من اعتماد ندارند. (103)

21

زهد و ساده زیستی

(اجتناب از رفاه طلبی و دنیازدگی)

نمی‌توانم خود را از تکلّف‌ها و تجمّلات زندگی رها کنم. (146)

اگر از مال دنیا چيزي از دست بدهم، اندوهگين مي‌شوم. (28)

اشتیاق بسیاری به جمع‌آوری مال و ثروت دارم. (18)

22

اعتدال در زندگی

حفظ اعتدال در معیشت و زندگی، برایم دشوار است. (48)

در زندگی از افراط و تفریط دوري كرده‌ام. (121)

23

تواضع و افتادگی

از نگاه دیگران، فردی خودخواه و مغرور هستم. (15)

برایم سخت است که به کوچک‌تر از خودم و به‌ویژه کودکان سلام کنم. (44)

24

بخشندگی و سخاوت

به‌سختی می‌توانم بخشی از مال یا وقت خود را در اختیار دیگران بگذارم. (53)

اطرافیانم مرا انسان سخاوتمند و گشاده‌دستي می‌دانند. (41)

25

اخلاص

(انگيزه‌های غیرمادی در انجام کارها)

به نظرم در این دوره و زمانه کسی پیدا نمی‌شود که فقط برای رضای خدا کار کند. (51)

اگر احساس کنم کاری مورد توجه دیگران است، آنرا بهتر انجام می‌دهم. (25)

26

عدالت‌خواهی

در دفاع از حق، سستی نمی‌کنم. (84)

27

ظلم‌ستیزی

هرگز در مقابل زورگو تسلیم نمی شوم. (148)

از مظلوم در برابر ظالم حمایت می کنم. (7)

28

ایثارگری

برای كسب رضای خداوند، حاضر به جان‌فشانی هستم. (40)

براي تأمین امنیت و آسایش مردم، از هيچ‌ رنج و مشقتي گريزان نيستم. (155)

29

خوش اخلاقی

و گشاده‌رویی

ديگران مرا به خوش‌اخلاقي و خوش‌رویی مي‌شناسند. (61)

مشکلات زندگی از من آدم بدخلقي ساخته است. (126)

30

عفت و پاکدامنی

به‌راحتی مي‌توانم نگاهم را از زني زيبا برگیرم. (43)

در برابر امیال و خواسته‌های نفسانی، فردي ناتوان هستم. (79)

هنگام استفاده از اینترنت نمی‌توانم خود را از وسوسه نگاه به تصاویر ناجور رها کنم. (150)

31

عشق به اهل بیت (علیهم السلام)

برای رشد معنوی در مجالس دینی شرکت می‌کنم. (67)

سعادت خود را در الگوگیری و پیروی از معصومین(علیهم‌السلام) می‌جویم. (96)

در اعیاد و ایام ولادت اولیای دین(علیهم‌السلام) احساس شادی و سرور می‌کنم. (74)

دست‌كم هفته‌ای یک‌بار در هیئت یا مجالس اهل‌بيت (علیهم‌السلام) شرکت می‌کنم. (4)

32

نصیحت‌‌پذیری

و نقدپذیری

وقتی از من انتقاد ‌شود، برآشفته می‌شوم. (154)

ناراحت نمی‌شوم ‌كه کسی مرا نصیحت کند. (8)

33

مسؤولیت‌پذیری و وجدان کاری

اگر کاری را بپذیرم، ديگران می‌توانند به انجام آن کار مطمئن باشند. (27)

در پذیرفتن كارها و مسؤولیت‌هاي جديد ترديد دارم. (83)

34

حسن شهرت

نزد مردم از من به نیکی یاد می‌شود. (23)

دیگران پشت سرم بدگویی می‌کنند. (107)

35

عدم حسادت

داشته‌ها و اندوخته‌های دیگران مرا ناراحت می‌کند. (77)

نسبت به برخی از دوستان خود حسادت می‌کنم. (143)

36

حق‌محوری

«حق»، هميشه محور و معیار در اهداف و فعالیت‌های زندگی‌ام بوده است. (128)

37

حقیقت‌گویی

حق را می‌گویم حتی اگر به زیانم باشد. (72)

38

ثبات هیجانی

بر سر راننده‌ بي‌احتياطي كه از کنارم مي‌گذرد، فریاد می‌زنم. (30)

زود خشمگین می‌شوم، فرياد می‌کشم و حتي گاهی چيزها را پرت مي‌كنم. (102)

39

انعطاف‌پذیری و سازگاری

مايلم با کسانی معاشرت کنم که هم‌فکری و سنخیت بيش‌تری با من دارند. (94)

فردی سخت‌گیر و غیرمنعطف هستم. (117)

سازگاري با تغییرات زندگی و شرایط جدید برايم آسان است. (47)

40

تدبیر و آينده‌نگری

قبل از شروع هر کاری، پیامدهای آن را بررسي مي‌كنم. (119)

در زندگی، اهداف روشن و مشخصی دارم. (78)

برای رسيدن به اهدافم طبق برنامه منظمی پیش می‌روم. (39)

41

توان انجام کار در شرایط دشوار

تنبل نيستم و از کار و فعالیت در شرایط سخت و دشوار نمی‌گریزم. (3)

احساس مي‌كنم در موقعیت‌های سخت در انجام کارهایم ناتوان هستم. (54)

42

شجاعت و شهامت

در انجام رسالت طلبگی خود از چیزی نمی‌ترسم. (73)

گاهی در موقعیت هایی قرار می‌گیرم که شهامت بیان حرف خود را ندارم. (122)

43

شوخ طبعی

شوخ‌طبعی و بذله‌گویی را دور از شأن طلبگی می‌دانم. (112)

همه مرا به شوخ‌طبعی می‌شناسند. (19)

44

قدرت مدیریت و رهبری

در بيش‌تر گروه‌هایی که شركت داشته‌ام، مدير يا مسئول بود‌ه‌ام. (91)

ترجیح می‌دهم در پی کارهای خود باشم تا اين‌كه مسؤولیت دیگران را بپذیرم. (133)

از «تغيير» گريزانم و مايل نيستم در محل کار یا زندگی خود چیزی را تغییر بدهم. (21)

45

توان تصميمگيري

می‌توانم بدون تأثیرپذيري از دیگران، تصمیم مهمی بگیرم. (134)

می‌کوشم با ارزیابی دقیقی که از موقعیت‌ها دارم، درست تصمیم بگیرم. (138)

46

موقعیت‌شناسی

در کارهاي دشوار، می‌دانم چه‌وقت از دیگران کمک بگیرم. (29)

می‌دانم در موقعیت‌های مختلف زندگی، چه واکنشی نشان بدهم. (137)

47

پاسخ‌گویی

همیشه آماده‌ام درباره کارهایم پاسخ‌گو باشم. (153)

اگر درباره کارها و رفتارهایم بازخواست شوم، آزرده مي‌گردم. (110)

48

خستگي‌ناپذيری

در فعالیت‌های فكري و علمی

از فعالیت‌های طولانی‌مدت فکری و علمی خسته نمی‌شوم. (11)

تا پايان عمر، يادگيري و علم‌آموزي را ادامه مي‌دهم. (160)

دیگر مثل گذشته، شوق و ذوق یادگیری و علم‌آموزی را ندارم. (105)

49

توان سازماندهی و هماهنگی کارها

در مديريت برگزاری مراسم مذهبی(هیئت، جشن، اعتکاف و...) توانمندم. (50)

هماهنگی و سازمان‌دهی برگزاری یک اردوی فرهنگی- تربیتی را کار دشواری می‌دانم.(152)

در اجرای برنامه‌های فرهنگی برای نوجوانان و جوانان تجربه‌هاي موفقی دارم. (75)

50

بصیرت

فرهنگی- سیاسی

(توان تجزيه و تحليل)

در گردهمایی‌های اجتماعی یا سیاسی شرکت نمی‌کنم. (88)

هر روز و از طریق رسانه‌ها و روزنامه‌ها امور جاری کشور و جهان را دنبال می‌کنم. (147)

در تجزیه و تحلیل حوادث جاری کشور و جهان اسلام توانمندم. (136)

51

قاطعیت

بيش‌تر وقت‌ها نمی‌توانم آن‌گونه که لازم است، قاطع باشم. (24)

اگر به انجام کار یا پذیرش سخنی بی‌علاقه باشم، صریح و بی‌پرده اعلام می‌کنم. (63)

گاهي مردم از نرمش و خوش‌خلقی من سوءاستفاده می‌کنند. (97)

52

نشاط روحی و روانی

فعالیت‌هاي منظم ورزشی دارم. (87)

آن‌قدر گرفتار کارهایم هستم که کمتر فرصت تفريح دارم. (55)

به‌اندازه دیگران بانشاط و سرزنده نیستم. (130)

دوستان و آشنایان، مرا انسانی سرزنده و با نشاط می‌دانند. (95)

زندگی برایم بی‌ارزش و بی‌معنا شده است. (158)

53

فراست و زرنگی

گمان می‌کنم دیگران مرا فرد ساده‌لوحی می‌دانند. (64)

مراقب هستم کسی نتواند از من برای اهداف سیاسی یا شخصی سوءاستفاده کند. (125)

54

قانون‌پذيری و ضابطه‌مندی

رعایت قانون هرچند سخت یا تلخ باشد، برایم مهم است. (98)

عدم رعایت قوانین و مقررات جامعه را خلاف شرع می­دانم. (115)

)55

روحیه كنجكاوی و

جست‌­وجوگری

از امتحان‌ كردن چیزهای نو و تازه لذت مي‌برم. (123)

ترجیح می‌دهم به کارهایی بپردازم که برایم آشنا و مأنوس است. (66)

یادگیری چیزهای تازه برایم لذت‌بخش و هیجان‌انگیز است. (149)

56

جدیت، پشتکار و سخت‌كوشی

 

برای دست‌یابی به اهداف خود، سخت مي‌كوشم. (13)

میکوشم از مشکلات عبور کنم و تسلیم آنها نشوم. (140)

وقتی کاری را شروع می‌کنم، تمامش مي‌کنم؛ هرچند طول بکشد. (159)

شکست باعث می شود بیشتر تلاش کنم. (109)

57

اعتماد به نفس بالا

خجالت می‌کشم كه افکار و ایده‌هایم را برای دیگران بازگو کنم. (6)

مي‌توانم با سخن یا رفتارم دیگران را تحت‌تأثیر قرار ‌دهم. (10)

غالباً منتظر می‌شوم تا کسی به من بگوید چه کار باید بکنم. (156)

احساس می‌کنم چیز چنداني براي افتخاركردن ندارم. (31)

58

توان کار گروهی

کارهایی را دوست دارم که بتوانم به‌تنهایی و بدون مزاحمت دیگران انجام دهم. (120)

همراهي در كارِ گروهي را بر فعاليتي كه به‌تنهايي انجام دهم، ترجیح می‌دهم. (68)

59

خوش‌بینی

در برخوردهاي اوليه بنا را بر اعتماد به ديگران مي‌گذارم. (139)

نسبت به اوضاع و احوال آینده، بدبین هستم. (142)

60

كاردانی

در توانایی خود برای موفقیت در زندگی تردید دارم. (90)

بيش‌تر کارهایم را درست انجام نمی‌دهم. (65)

خيلي از اوقات احساس می‌کنم دیگران کارها را بهتر از من انجام می‌دهند. (22)

61

عاطفی و احساسی

با خانواده و اطرافیانم رابطه عاطفی مناسبي دارم. (9)

دوست دارم احساسات خود را با دیگران در میان بگذارم. (132)

62

توان در مدیریت بحران

در موقعیت‌های دشوار و بحرانی به‌آساني می‌توانم وضعیت را مدیریت کنم. (151)

در شرایط بحرانی كه دیگران آشفته مي‌شوند، خونسردی خود را حفظ مي‌کنم. (86)

63

توان تحمل دوري از خانواده

به‌آساني می‌توانم برای مدت دست‌كم دو ماه، دوری از خانواده را تحمل کنم. (52)

سختی دوری از خانواده، مانع از انجام برخی وظایف و فعالیت‌های تبلیغی‌ام شده است. (104)

64

توان كار در محيط‌های شلوغ

کار و فعالیت در محیط آرام و ساکت را بر محیط شلوغ و پر سروصدا ترجیح می‌دهم.(17)

65

توان كار در شرايط يكنواخت

کارها و فعالیت‌های متنوع را بر کارهای یکنواخت ترجیح می‌دهم. (60)

66

برون‌گرایی

يافتن دوستان جديد هميشه برايم دشوار بوده است. (42)

در ارتباط‌گيري با غريبه‌ها و شروع گفت‌وگو با آن‌ها مشكلي ندارم. (129)

دوست‌ دارم بيش‌تر روزهای تعطیل در خانه بمانم تا آن‌كه بيرون بروم. (131)

67

واقع‌بینی

احساس مي‌كنم گاهي آمال و آرزوهایم مرا از واقعیت‌های زندگی دور كرده است. (69)

سعی می‌کنم بر اساس واقعیت‌های موجود برنامه‌ریزی کنم. (100)

68

امیدبخشی نسبت به دیگران

مي‌كوشم دیگران را نسبت به زندگی و آینده خوش‌بین و امیدوار سازم. (106)

69

پختگی و انسجام شخصیت

از وقتی خودم را شناخته‌ام، كوشيده‌ام روی پای خود بایستم. (2)

تأیید یا عدم تأیید دیگران، چگونگی عملکرد مرا تحت تأثیر قرار می‌دهد. (71)

بر اين باورم كه در بسیاری از امور، به تجربه و پختگی لازم رسيده‌ام. (20)

70

دستور پذیری

از شنيدن دستور و لحن آمرانه ديگران آزرده مي‌شوم. (38)

71

خلاقیت و ابتکار عمل

در رويارويي با مشکلات زندگی در پي شناسایی راه‌حل‌های جدیدم. (76)

خلاق نيستم و به‌ندرت پیش می‌آید که درکارم نوآوری داشته باشم. (56)

72

خوش سلیقگی

به‌گمانم آدم خوش‌ذوق و باسلیقه‌ای هستم. (118)

 

 

 

 

جدول (4): تعداد پرسش‌های هر بخش و پرسش‌های منفی مقیاس

عنوان

پرسش‌ها

جمع

ویژگی‌های اخلاقی

1-4-5-7-8-12-14-15-16-18-23-25-26-27-28-32-33-34-35-36-37-40-41-43-44-45-46-48-49-51-53-57-58-59-61-62-67-70-72-74-77-79-80-81-82-83-84-85-89-92-93-96-99-101-103-107-108-111-113-114-116-121-124-126-127-128-135-141-143-144-145-146-148-150-154-155-157

77

ویژگی‌های شخصیتی

2-3-6-9-10-11-13-17-19-20-21-22-24-29-30-31-38-39-42-47-50-52-54-55-56-60-63-64-65-66-68-69-71-73-75-76-78-86-87-88-90-91-94-95-97-98-100-102-104-105-106-109-110-112-115-117-118-119-120-122-123-125-129-130-131-132-133-134-136-137-138-139-140-142-147-149-151-152-153-156-158-159-160

83

پرسش‌های منفی

158-157-156-154-152-150-146-145-144-143-142-133-130-127-126-122-117-110-107-105-104-103-102-101-97-90-88-83-82-81-79-77-71-70-69-65-64-58-57-56-55-54-53-51-49-48-44-42-38-37-31-30-28-25-24-22-21-18-16-15- 6

61

مجموع

160

 

یافتههای پژوهش

الف. توصیف دادهها:

همان‌گونه كه در جدول (5) مشاهده مي‌شود تعداد وضعیت تأهل، تحصیلات حوزوی و تحصیلات کلاسیک (غیرحوزوی) شرکت‌کننده‌ها به تفکیک آمده است. بیشترین شرکت‌کننده‌ها مربوط به طلاب متأهل‌ (73%)، طلاب سطح 4 یا درس خارج (37%) و دیپلم (37.5%) می‌باشد.

جدول(5): شاخص‌های توصیفی و جمعیت‌شناختی نمونه مورد مطالعه

تحصیلات کلاسیک

تحصیلات حوزوی

وضعیت تأهل

*

دکتری

ارشد

کارشناسی

کاردانی

دیپلم

سیکل

سطح 4

سطح 3

سطح 2

سطح 1

متأهل

مجرد

1

23

12

4

75

57

74

58

47

6

146

43

تعداد

0.5

11.5

6

2

37.5

28.5

37

29

23.5

3

73

21.5

درصد

172

185

189

جمع

28

15

11

Missing

200

200

200

جمع

 

توجه: اختلاف حاصل جمع ردیف‌های سوم و پنجم جدول ناشی از آن است که تعدادی از آزمودنی‌ها، اطلاعات جمعیت‌شناختی را کامل پر نکرده بودند (Missing).

جدول(6): توزیع حجم گروه‌های نمونه بر اساس وضعیت اقتصادی

درصد فراوانی

فراوانی

وضعیت اقتصادی

29.5

59

پایین

56.5

113

متوسط

5

10

خوب

91.5

195

جمع

8.5

17

گزارش نشده (Missing)

100

200

جمع کل

 

در جدول (6) فراوانی و درصد فراوانی مربوط به متغیر وضعیت اقتصادی آمده است. چنان‌که مشاهده می‌شود بیشترین فراوانی (56%) به وضعیت اقتصادی متوسط مربوط است.     

جدول(7): توصیف داده‌های آماری بر اساس متغیر سن

گروه سنی

تعداد

درصد فراوانی

درصد تراکمی

25- 21

24

12

12

30- 26

52

26

38

35- 31

56

28

66

40- 36

30

15

81

 45- 41

10

5

86

جمع

172

86

-

Missing

28

14

100

جمع

200

100

 

   

  جدول(8): شاخصهای توصیفی مربوط به متغیر سن

172

تعداد

28

گزارش نشده

66/31

میانگین

30

مُد

111/5

انحراف استاندارد

121/26

واریانس

21

کمینه

45

بیشینه

در جدول (7) و (8) شاخص‌های توصیفی مربوط به متغیر سن گزارش شده است. چنانکه مشاهده می‌شود میانگین سنی گروه‌های نمونه برابر با 66/31 است. بیشترین فراوانی با 28 درصد نیز مربوط به گروه‌ سنی بین 31-35 سال می‌باشد.

جدول (9): توصیف دادههای مربوط به کل مقیاس و پرسشهای اخلاقی و شخصیتی

نمره ویژگی‌های شخصیتی

نمره ویژگی‌های اخلاقی

نمره کل مقیاس

*

171.3143

161.2873

332.6016

میانگین

28.97710

25.21805

53.06374

انحراف استاندارد

839.672

635.950

2815.761

واریانس

50.00

46.00

96.00

کمینه

234.00

209.00

439.00

بیشینه

200

200

200

حجم نمونه

 

جدول (9) به توصیف دادههای مربوط به کل پرسشنامه، پرسشهای مربوط به ویژگیهای اخلاقی و پرسشهای مربوط به ویژگیهای شخصیتی پرداخته است. لازم به ذکر است که حداکثر نمره برای 160 گویه، 480 و برای ویژگیهای اخلاقی و شخصیتی به ترتیب 231 و 249 میباشد.

 برای آن که امکان مقایسه بین دادهها فراهم گردد، در جدول (10) نمرهها به مقیاس 100 تبدیل شده است.

  جدول (10): توصیف دادههای مربوط به کل مقیاس و پرسشهای اخلاقی و شخصیتی (تبدیل به درصد شده)

نمره ویژگی‌های شخصیتی

نمره ویژگی‌های اخلاقی

نمره کل مقیاس

*

69.8009

69.8213

69.2920

میانگین

11.63739

10.91690

11.05495

انحراف استاندارد

135.429

119.179

122.212

واریانس

20.08

19.91

20.00

کمینه

93.98

90.48

91.46

بیشینه

200

200

200

حجم نمونه

 

 

ب. تجزیه و تحلیل دادهها

1. تجزیه و تحلیل دادهها درباره فرضیه اول پژوهش: چنان‌که در مقدمه گذشت، در اینجا فرضیه خاصی را دنبال نکرده و در پی پاسخ به پرسش زیر بودیم:

«ویژگی‌های اخلاقی و شخصیتی مربوط به مشاغل حوزوی کدامند؟»

با توجه به نتایج ارزیابی روایی محتوایی و مباحث ارائه شده پیرامون فرایند استخراج ویژگی‌های اخلاقی و شخصیتی، پاسخ این پرسش داده شد.

حاصل دادههای نظری در فصل دوم پژوهش این بود که در نظام مديريتى اسلام، اعم از مديريت رحمانى، نبوى و علوى، براى احراز هر شغل و منصب، غير از خصوصیات مشترک و شرايط عمومى گزينش، برخى ويژگى‌هاى خاص نیز لحاظ شده است. با تکیه بر این دادهها و بررسی آیات و روایات مربوط به عالمان دین، تعدادی صفت و ویژگی اخلاقی و شخصیتی به دست آمد. همچنین روشن شد که بخش قابل توجهى از شرايط و ویژگیهای به دست آمده، شرايط و صفات اخلاقى بودند. به همین جهت با تکیه بر سخنان و رهنمودهای امام خمینیره، مقام معظم رهبری و سایر بزرگان حوزه و نیز با کمک بررسیهای میدانی بقیه صفات شخصیتی استخراج گردید و در نهایت توانستیم 72 ویژگی اخلاقی و شخصیتی به دست آورده و مورد بررسی و تحلیل آماری قرار دهیم.

2. تجزیه و تحلیل داده‌ها درباره فرضیه دوم پژوهش: با توجه به پرسش اصلی پژوهش، فرضیه‌ دوم این تحقیق عبارت بود از:

«بر اساس ویژگی‌های شخصیتی و اخلاقی مشاغل حوزوی می‌توان مقیاس معتبری برای سنجش استعداد شغلی طلاب ساخت».

این فرضیه نیز با ساخت مقیاس و نتایج مثبت ارزیابی روایی محتوایی کارشناسان و اجرای موفقیتآمیز آن و نیز ضریب همسانی درونی (پایایی) بالای پرسشنامه، تأیید شد و موفق شدیم مقیاس اولیهای تدارک ببینیم که با کمک آن بتوان مهم‌ترین ویژگی‌های اخلاقی و شخصیتی مربوط به مشاغل حوزوی را مورد سنجش قرار داد.

البته لازم به یادآوری است که این پرسشنامه بیشتر ویژگی‌های کلی و مشترک بین مشاغل حوزوی را می‌سنجد؛ چرا که اگر می‌خواستیم مقیاسی بسازیم که حالت غربال‌گری داشته باشد و به طور دقیق مشخص کند که هر کس برای چه شغلی مناسب است، اولا لازم بود برای هر متغیر بین 10 تا 20 سؤال طراحی کنیم که در این صورت با پرسشنامه‌ای مواجه می‌شدیم با بیش از 720 تا 1440 گویه و پر واضح است که اجرای چنین مقیاسی چه قدر می‌تواند دشوار باشد. ثانیا برای احراز دقیق اینکه هر فردی مناسب چه شغلی است، ویژگی‌های اخلاقی و شخصیتی به تنهایی کافی نیست و اطلاعات دیگری نظیر سطح تحصیلات، رشته تحصیلی، توانمندی‌های جسمانی، تجارب و مهارت‌ها و... لازم است تا چنین نتیجه‌ای گرفته شود. از این رو، در پژوهش‌های بعدی لازم است مقیاس‌های خاص‌تری تهیه شود که بتواند هر شغلی را به تنهایی مورد سنجش قرار دهد و مثلا زیر مقیاسی داشته باشیم که استعداد امامت جمعه را بسنجد یا استعداد تدریس، قضاوت و امثال آن.

 

3. تجزیه و تحلیل داده‌ها درباره فرضیه سوم پژوهش

با توجه به پرسش سوم (فرعی) پژوهش، فرضیه سوم تحقیق عبارت بود از:

«مقیاس ساخته شده از پایایی و روایی کافی برخوردار است».

در این جا به دنبال بررسی روایی و پایایی پرسشنامه بودیم و این بحث را در دو بخشِ ارزیابی پایایی و ارزیابی روایی پی گرفتیم.

ارزيابي پایایی[16]

«این مفهوم به دقت اندازه‌گیری و ثبات و پایایی آن مربوط است و دو معنای متفاوت دارد. یک معنای آن، ثبات و پایایی آزمون در طول زمان است، بدین معنا که اگر یک آزمون چند بار درباره یک آزمودنی اجرا شد نمره وی در همه موارد یکسان باشد. معنای دوم آن به همسانی درونی آزمون اشاره دارد و مفهوم آن این است که سؤال‌های آزمون تا چه اندازه با یک‌دیگر همبستگی دارند» (شریفی، 1379، ص). برای ارزیابی میزان پایایی، باید برای هر آزمودنی در یک آزمون واحد، دو اندازه در دست باشد. این دو اندازه از راه بازآزمایی فرد با آزمون واحد یا آزمایش فرد با دو صورت متفاوت ولی هم ارز آزمون، و یا با تحلیل جداگانه دو نیمه آزمون واحد به دست می‌ آید. هرگاه در مورد هر یک از آزمودنی‌ها، مقدار این دو اندازه تقریبا برابر باشد می‌ توان آزمون را پایا به حساب آورد»(اتکینسون، اتکینسون و هیلگارد، 1380، ص 25).

در بسیاری از پژوهشها برای ارزیابی پایایی آزمون از روش دونیمهسازی اسپیرمن براون و روش ضریب همسانی درونی (آلفای کرونباخ یا کودر- ریچاردسون)  استفاده میشود.

روش اسپیرمن- براون: «بسیاری از آزمونها دو فرم موازی ندارند... در این موارد، برای تعیین پایایی آزمون از روش دونیمه کردن که اصطلاحا به روش زوج و فرد نیز معروف است استفاده میشود. بدین ترتیب که آزمون را در یک زمان واحد و در مورد تعداد زیادی از آزمودنیها به کار میبرند. پس از اجرای آزمون، آن را به دو نیمه تقسیم میکنند. بدین ترتیب که سؤالهای زوج آن را به عنوان یک آزمون و سؤالهای فرد را به عنوان آزمون دیگر در نظر میگیرند. یعنی برای هر آزمودنی دو نمره به دست میآورند، یک نمره برای سؤالهای زوج و یک نمره برای سؤالهای فرد.  سپس بین دو سری نمره، ضریب همبستگی به دست میآورند... برای تخمین پایایی، زمانی میتوان از روش دونیمهکردن استفاده کرد که تعداد سؤالهای آزمون زیاد باشد تا هر نیمه آن واجد ویژگیهای تمامی آزمون باشد»(گنجی و ثابت، 1379، ص 92).

«در روش کودر- ریچاردسون نیز مثل دو نیمه کردن، آزمون فقط یک‌بار اجرا می‌شود و میزان همبستگی درونی یا تجانس سؤال‌ها مورد بررسی قرار می‌گیرد» (همان، ص 93). «فرمول کودر- ریچاردسون پس از تدوین به وسیله کرونباخ (1951) به (a 20) تبدیل شد» (آلن ‌و ین، 1374، ص129).

در اینجا نیز برای بررسی پایایی پرسشنامه از دو روش کودر- ریچاردسون (آلفای کرونباخ) و دو نیمه‌سازی اسپیرمن- براون استفاده شد (هم برای تمامی گویه‌ها و هم برای گویه‌های اخلاقی و شخصیتی به صورت جداگانه). همان‌طور که در جدولهای (11)، (12) و (13) گزارش شده، نتایج نشان می‌دهد که پرسشنامه از ضریب همسانی درونی (پایایی) بسیار خوب و  بالایی برخوردار است.

جدول(11): ضریب‌های همسانی درونی مقیاس

آلفای کرونباخ

957/0

دونیمه‌سازی

اسپیرمن- براون

درصورت تساوی تعداد گویه‌ها

939/0

درصورت عدم تساوی تعداد گویه‌ها

939/0

دونیمه‌سازی گاتمن

938/0

همبستگی بین دو فرم

886/0

آلفا برای نیمه اول

907/0

آلفا برای نیمه دوم

928/0

تعداد گویهها

160

       

                        جدول(12): ضریب‌های همسانی درونی مقیاس برای گویه‌های اخلاقی

آلفای کرونباخ

921/0

دونیمه‌سازی

اسپیرمن- براون

درصورت تساوی تعداد گویه‌ها

911/0

درصورت عدم تساوی تعداد گویه‌ها

911/0

دونیمه‌سازی گاتمن

903/0

همبستگی بین دو فرم

836/0

آلفا برای نیمه اول

813/0

آلفا برای نیمه دوم

886/0

تعداد گویهها

77

 

      

جدول(13): ضریب‌های همسانی درونی مقیاس برای گویه‌های شخصیتی

آلفای کرونباخ

918/0

دونیمه‌سازی

اسپیرمن- براون

درصورت تساوی تعداد گویه‌ها

899/0

درصورت عدم تساوی تعداد گویه‌ها

899/0

دونیمه‌سازی گاتمن

896/0

همبستگی بین دو فرم

817/0

آلفا برای نیمه اول

872/0

آلفا برای نیمه دوم

827/0

تعداد گویهها

83

ارزیابی روایی[17]

برای به دست آوردن روایی پرسشنامه از دو روش روایی محتوایی[18] و روایی سازه[19] استفاده شد.

الف. روایی محتوا: «این موضوع به معرّف بودن و مناسبت ابزار سنجش با سازه مورد اندازه‌گیری اطلاق می‌شود» (گراث مارنات، 1384، ج1، ص 51). در واقع، «آزمون زمانی دارای روایی محتوایی است که سؤال‌هایی که در آن مطرح شده است نمونه معرّفی از تمامی‌ حیطه مهارت‌ها، توانایی‌ها، درک مفاهیم و دیگر رفتارهایی باشد که قرار است به وسیله آزمون اندازه‌گیری شود» (شریفی، 1379، ص 214). «روایی محتوا به تحلیل منطقی محتوای یک آزمون بستگی دارد و تعیین آن بر اساس قضاوت ذهنی و فردی است. دو نوع روایی محتوا وجود دارد: روایی صوری[20] و روایی منطقی[21]. روایی صوری یا ذهنی زمانی انجام می‌شود که فردی آزمونی را بررسی بکند و نتیجه بگیرد که این آزمون صفت مورد نظر را اندازه‌گیری می‌کند. چنانچه بین افراد مختلف در زمینه روایی آزمون توافق وجود نداشته باشد، روایی صوری مورد سؤال قرار می‌گیرد. روایی منطقی یا نمونه‌گیری شکل پیچیده‌ای از روایی صوری است. این روش مشتمل است بر تعریف دقیقی از حیطه رفتار مورد اندازه‌گیری آزمون و طرح منطقی سؤال‌هایی که بخش‌های عمده حیطه را می‌پوشاند» (آلن و ین، 1374، ص148).

«چون روایی محتوا بر اساس قضاوت‌های ذهنی انجام می‌شود، تعیین آن در مقایسه با سایر انواع رواییها بیشتر در معرض خطا قرار می‌گیرد، اما به طور کلی، تعیین روایی محتوا اولین قدم در بررسی تمام آزمون‌هاست و سؤال‌ها به دلیل برآورده شدن شرایط روایی محتوا تدوین می‌‌شوند» (همان، ص 149).

برای به دست آوردن روایی پرسشنامه در پژوهش حاضر از دو مرحله ارزیابی روایی محتوایی استفاده شد. در گام نخست، برای بررسی صحت برداشت پژوهش‌گر، فرمی دو صفحه‌ای در قالب جدول، تنظیم شد و در اختیار65 نفر از کارشناسان مربوطه گذاشته شد تا میزان موافقت آنها با 126 ویژگی استخراج شده در مرحله اول، مورد بررسی قرار بگیرد. پس از بررسی نظرات کارشناسان، مؤلفه‌هایی که نمره ضعیف به آنها تعلق گرفته بود، کنار گذاشته شد و در نهایت 72 ویژگی (37 ویژگی اخلاقی و 35 ویژگی شخصیتی) باقی ماند.

د‌‌‌ر گام بعدی، جهت حصول اطمینان بیش‌تر به ویژه در مورد صفات اخلاقی، فرم ارزیابی روایی محتوایی دیگری تنظیم شد و ویژگی‌های یاد شده به همراه مستندات دینی آنها (آیات و روایات و کلام بزرگان) در اختیار10 نفر کارشناس آگاه به مبانی اسلامی و آشنای با پژوهش‌های میدانی گذاشته شد و از آنها خواسته شد تا میزان صحت این استنباط را برای هر ماده در مقیاس لیکرت و از صفر تا نه (کاملاً نادرست تا کاملاً درست) نمره‌گذاری کرده و نظرات کارشناسی خود را بنویسند. میانگین نمره‌گذاری ایشان در جدول (1) گزارش شده است که بیانگر آن است که استنباط پژوهش‌گر از این مستندات در حد قابل قبولی است و پرسشنامه نیز از روایی محتوایی کافی برخوردار است.

 ب. روایی سازه: «روش روایی سازه برای اصلاح نارسایی‌ها و مشکلات رویکردهای محتوایی و ملاکی ابداع شده است... رویکرد اصلی سازه، سنجش این موضوع است که آزمون مورد نظر تا چه اندازه یک سازه یا ویژگی نظری را اندازه‌گیری می‌کند. این سنجش شامل سه مرحله کلی است؛ نخست، سازنده آزمون باید صفت یا ویژگی مورد نظر را به دقت تجزیه و تحلیل کند. سپس چگونگی ارتباط صفت یا ویژگی با سایر متغیرها را مورد توجه قرار دهد. سرانجام، طراح آزمون باید به وسیله آزمایش معلوم کند که آیا این روابط فرضی واقعا وجود دارند یا نه؟» (گراث - مارنات، 1384، ج1، ص56). «بر اساس نظریه کنونی، سازنده آزمون درباره صفت مورد اندازه‌گیری و چگونگی کاربرد نمره‌های آزمون در موقعیت‌های مختلف پیش‌بینی‌هایی می‌کند. سپس این پیش‌بینی‌ها را آزمایش می‌کند. چنانچه نتیجه داده‌ها، پیش‌بینی‌های انجام شده را تأیید کند، روایی سازه افزایش می‌یابد» (آلن و ین، 1374، ص 168).

«برای تعیین روایی سازه روش‌های مختلفی ذکر شده است. یکی از این روش‌ها، همسانی درونی است.... در این روش، ساخت درونی آزمون بررسی می‌شود. ملاک مورد استفاده برای بررسی همسانی درونی، نمره کل آزمون است. روش معمول برای این کار این است که همبستگی بین نمره‌های آزمون‌های فرعی یا خرده آزمون‌ها با نمره کل محاسبه می‌شود و هر یک از این خرده آزمون‌ها که با نمره کل همبستگی اندکی نشان داد، از آزمون حذف می‌شود» (بیابان‌گرد، 1386، صص342 و 343). «هر چه خرده آزمون‌ها با نمره کل همبستگی بیشتری داشته باشند، یعنی روایی سازه آنها بیشتر است؛ زیرا فرض زیربنایی این است که همه آنها حیطه رفتاری واحدی را ارزیابی می‌کنند. از سوی دیگر اگر همبستگی خرده آزمون‌ها با یکدیگر زیاد باشد، به این معناست که همه آنها یک چیز را ارزیابی می‌کنند» (خدایاریفرد و پرند، 1388، ص41).

در این پژوهش برای بررسی روایی سازه از ضریب همبستگی اسپیرمن برای چهار مورد ذیل استفاده شد:

الف. همبستگی بین تک تک گویهها با نمره کل؛

ب. همبستگی بین گویههای صفات شخصیتی و صفات اخلاقی با همدیگر و با نمره کل؛

ج. همبستگی بین طبقههای صفات اخلاقی با نمره کل صفات اخلاقی؛

د. همبستگی بین طبقههای صفات شخصیتی با نمره کل صفات شخصیتی.

1. همبستگی بین گویهها با نمره کل آزمون: بررسی ضریب همبستگی بین گویهها با نمره کل پرسشنامه و نیز ضریب آلفا در صورت حذف هر گویه نشان داد که از 160 گویه 125 گویه آن با نمره کل، همبستگی بالای 3/0 داشته و 35 گویه نیز همبستگی ضعیفی نشان داده و کمتر از 3/0 هستند. اگر ضریب آلفای مقیاس پایین بود لازم بود تا گویههایی که همبستگی ضعیفی دارند حذف شوند تا ضریب آلفا افزایش یابد. لکن چون در اینجا ضریب آلفا برابر با 957/0 و بالاست بنابراین نیازی به حذف هیچ‌کدام از گویه‌ها نیست (به دلیل رعایت اختصار از آوردن جدول مربوط به آن خودداری میشود).

2. همبستگی بین گویههای صفات شخصیتی و صفات اخلاقی با همدیگر و با نمره کل مقیاس: جدول (14) ضریب همسانی درونی بین گویههای صفات شخصیتی و اخلاقی را با همدیگر و با نمره کل پرسشنامه نشان میدهد. بر اساس دادههای این جدول، بین هر سه گروه از دادهها همبستگی بالا و معناداری (در سطح معناداری P<0/001) وجود دارد.

جدول(14): ضریب همبستگی نمره صفات اخلاقی و صفات شخصیتی با همدیگر و با نمره کل مقیاس

صفات شخصیتی

صفات اخلاقی

نمره کل پرسشنامه

 

.982**

.976**

 

                                    همبستگی پیرسون

.000

.000

200

*

                          سطح معناداری (دو دامنه)

 نمره کل پرسشنامه

200

 

                                       تعداد

.917**

 

.976**

                                    همبستگی پیرسون

سطح معناداری (دو دامنه)

.000

*

.000

  صفات اخلاقی

200

 

200

تعداد

 

.917**

.982**

همبستگی پیرسون

سطح معناداری (دو دامنه)

*

.000

.000

 صفات شخصیتی

 

200

200

تعداد

. همبستگی در سطح آلفا برابر با 01/0 معنادار است (دو دامنه) **

جدول(15): ضریب همبستگی نمره صفات اخلاق فردی، الهی و اجتماعی با نمره کل صفات اخلاقی

اخلاق اجتماعی

اخلاق الهی

اخلاق فردی

نمره کل

صفات اخلاقی

 

.975**

.867**

.815**

 

                                    همبستگی پیرسون

.000

.000

200

.000

*

                          سطح معناداری (دو دامنه)

 نمره کل صفات اخلاقی

200

200

 

                                       تعداد

.746**

.663**

 

.815**

                                    همبستگی پیرسون

سطح معناداری (دو دامنه)

.000

.000

*

.000

  اخلاق فردی

200

200

 

200

تعداد

.765**

.000

200

*

.663**

.000

200

.867**

000.

200

                                    همبستگی پیرسون

سطح معناداری (دو دامنه)

 اخلاق الهی

تعداد

*

.765**

.746**

.975**

همبستگی پیرسون

سطح معناداری (دو دامنه)

 

.000

.000

000.

 اخلاق اجتماعی

 

200

200

200

تعداد

. همبستگی در سطح آلفا برابر با 01/0 معنادار است (دو دامنه) **

3. همبستگی بین طبقههای صفات اخلاقی با نمره کل صفات اخلاقی: جدول (15) نیز بیانگر همبستگی بین صفات اخلاق فردی، الهی و اجتماعی با مجموع نمره‌های صفات اخلاقی و با همدیگر میباشد. بر اساس دادههای این جدول، بین هر سه داده همبستگی خوب و معنادار  (P<0/001) وجود دارد .

4. همبستگی بین طبقههای صفات شخصیتی با نمره کل صفات شخصیتی: همچنین همبستگی بین نمره کل صفات شخصیتی با صفات شخصیتی اجتماعی و صفات شخصیتی فردی در جدول (16) گزارش شده است. بر اساس دادههای این جدول نیز، بین هر سه داده همبستگی بالا و معنادار (P<0/001) وجود دارد.

جدول(16): ضریب همبستگی نمره صفات شخصیتی فردی و اجتماعی با مجموع نمرههای صفات شخصیتی

صفات

شخصیتی اجتماعی

صفات شخصیتی فردی

نمره کل

صفات شخصیتی

 

.946**

.000

200

.966**

 

                                    همبستگی پیرسون

.000

*

                          سطح معناداری (دو دامنه)

 نمره کل صفات شخصیتی

200

 

                                       تعداد

.831**

 

.966**

                                    همبستگی پیرسون

سطح معناداری (دو دامنه)

.000

*

.000

  صفات شخصیتی فردی

200

 

200

تعداد

*

.831**

.946**

همبستگی پیرسون

سطح معناداری (دو دامنه)

 

.000

.000

 صفات شخصیتی اجتماعی

 

200

200

داد

**  . همبستگی در سطح آلفا برابر با 01/0 معنادار است (دو دامنه)

ج. روایی تحلیل عاملی (با توجه به طولانی شدن گزارش حاضر، ارائه نتایج مربوط به این بخش به فرصت دیگری واگذار میشود).

بحث و نتیجهگیری

در پاسخ به پرسش اول پژوهش و با توجه به نکاتی که در بحث چگونگی استخراج ویژگیها بیان شد، فرضیه اول پژوهش تأیید شد و توانستیم با مطالعه و بررسی آیات و روایات و نیز بررسیهای میدانی، 72 ویژگی اخلاقی و شخصیتی مشاغل مربوط به حوزویان را به دست آوریم.

همچنین در بررسی پرسش دوم و سوم پژوهش، فرضیه دوم و سوم نیز تأیید شدند و با توجه به فرایند استخراج ویژگیهای اخلاقی و شخصیتی و تبدیل آنها به شاخصهای قابل اندازهگیری و در نتیجه ساخت مقیاس سنجش استعداد شغلی طلاب و نتایج مثبت ارزیابی روایی محتوایی کارشناسان و اجرای موفقیتآمیز آن و نیز ضریب همسانی درونی (پایایی) بالای پرسشنامه، موفق شدیم مقیاس معتبری که شرایط علمی یک آزمون روانشناختی را داراست و با کمک آن میتوان مهم‌ترین ویژگی‌های اخلاقی و شخصیتی مربوط به مشاغل حوزوی را مورد سنجش قرار داد.

تقسیر نتایج

یکی از اصول و نکاتی که از آيات و روایات ذکر شده در این پژوهش استفاده مى‌شود اين اصل است كه كسى كه بر كارى گماشته مى‌شود، بايد شرح وظايف او به شكل اجمالى و تفصيلى مشخص باشد تا هم پاسخ‌گو باشد و هم با او اتمام حجت شده باشد. همچنانکه امیرالمؤمنین علی(علیه‌السلام) در وصیت به امام حسن(علیه‌السلام) می‌‌فرمایند: «واجعل لکلّ انسان مِن خَدَمِک عمَلاً تأخُذُ به، فإنّه أحری ألاّیتواکلوا فی خدمتک‏»[22]: برای هریک از زیر دستان خود کاری مشخص کن، تا او را نسبت ‏به همان کار مؤاخذه کنی؛ زیرا این روش سزاوارتر است، تا اینکه کارهایت را به یکدیگر وا نگذارند (که توضیح آن در فصل دوم گذشت).

اصل دیگری که استفاده میشود این است که در نظام مديريتى اسلام، براى احراز هر منصب، صفات و شرايطى لحاظ شده است. چنانچه در فصل دوم گذشت، در قضیه حضرت یوسف (علیهالسلام) به دو ویژگی «امانت‌داری و آگاهی»[23] جهت تصدی منصب خزانهداری اشاره شده است. یا در قصه طالوت بر دو صفت «قدرت جسمانی و دانش نظامى»[24] برای فرماندهی نظامی و در داستان حضرت سلیمان (علیهالسلام) و آوردن تخت ملکه سبا، بر «قدرت روحانی و امانتداری»[25] تأکید شده است.

در سخنان معصومین (علیهم‌السلام) نیز براى احراز برخى مناصب حكومتى، شرايط ويژه‌اى لحاظ شده است؛ در حدیثی که پیشتر از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل شد (اذا اسدی الامر الی غیر اهله، فانتظر الساعة)[26]، بر لزوم احراز صلاحیت افراد در گماشتن بر امور مختلف تأکید شده و از پیامدهای ناگوار واگذاری امور به غیر اهل آن، آشفتگی امور و اختلال نظام بیان شده است.

 یا در روایت امام علی (علیهالسلام) (واجعل لرأس کل امر من امورک رأسا منهم لا یقهره کبیرها ولا یتشتت علیه کثیرها) [27] تأکید حضرت با عبارت «لا یقهره کبیرها ولا یتشتت علیه کثیرها»، این است که فردی باید متولی امور شود که در مقابل عظمت و کثرت کارها، عاجز نشده و بر ابعاد مختلف کار مسلط باشد (که به نظر میرسد بیشتر بر توانمندیهای روحی و شخصیتی انسان اشاره دارد).

نتیجه سخن اینکه بر اساس آموزههای اسلامی، فرد باید نسبت به کاری که انجامش میدهد صلاحیت و اهلیت داشته باشد و متولیان امر نیز در واگذاری امور و انتخاب شغل برای افراد باید به ویژگیها و توانمندیهای اخلاقی و شخصیتی افراد توجه ویژه داشته باشند.

از این رو، متولیان، مدیران و مسؤولین حوزه نیز با توجه به رسالت خطیری که طلاب و حوزویان در جامعه اسلامی بر دوش دارند، هم در پذیرش، جذب و گزینش ورودیهای حوزوی باید دقت بیشتری نسبت به صلاحیتهای اخلاقی و شخصیتی آنها به کار بندند و هم به هنگام به کارگیری آنها در مناصب و مشاغل مختلف همسو با رسالت و هویت طلبگی در جامعه، این صلاحیتها را احراز نمایند. پژوهش حاضر نیز سعی نمود با تبیین تفصیلی رسالتهای حوزویان و هویت واقعی طلبگی و نیز استخراج و معرفی ویژگیهای اخلاقی و شخصیتی مورد نیاز برای به دوش کشیدن موفقیتآمیز این رسالتها و تبدیل این ویژگیها به شاخصهای قابل اندازهگیری و ساخت مقیاس تا حدودی متولیان امر، مدیران و مشاورین را در انجام این مهم یاری کند. تا گامی هر چند کوچک در تحقق آرمانهای بلند نظام اسلامی و رهنمودهای امام خمینی ره نسبت به روحانیت و نیز منویات مقام معظم رهبری و سایر بزرگان حوزه (دامت برکاتهم) برداشته باشد. امید که این تلاش ناچیز مورد توجه حضرت ولیعصر (عج) واقع شود، انشاءالله تعالی.

در پایان از استاد بزرگوار جناب حججالاسلاموالمسلمین آقایان دکتر مسعود آذربایجانی و دکتر محمد کاویانی که محقق را در تدوین این پژوهش یاری نمودند و همچنین از مدیران و مسؤولان نهادهای مختلف حوزوی و غیرحوزوی که امکانات لازم را جهت اجرای این پژوهش فراهم نمودند، تشکر و قدردانی میشود.

 

 

 

فهرست منابع

1.      قرآن کریم.

2.      نهج‌البلاغه.

3.      اتکینسون، ریتال، اتکینسون، ریچارد و هیلگارد، ارنست (1380)؛ زمینه روان شناسی، ترجمه محمد نقی براهنی و همکاران، تهران: رشد.

4.      آلن، مری. جی و ین، وندی.ام (1374)؛ مقدمهای بر نظریههای اندازهگیری (روانسنجی)، ترجمه علی دلاور، تهران: سمت، چاپ اول.

5.      بریس، نیکلا، ریچارد کمپ و رزمری سنلگار (1393)؛ تحلیل داده‌های روان‌شناسی با برنامه spss (ویرایش سوم)، ترجمه خدیجه علی‌آبادی و سیدعلی صمدی، تهران: دوران، چاپ اول.

6.      بیابان‌گرد، اسماعیل (1386)؛ روش‌های تحقیق در روان‌شناسی و علوم تربیتی، تهران: نشر دوران.

7.      حلّی، یحیی بن حسن (1407 هـ.ق)؛ العمدة، قم: انتشارات جامعه مدرسین.

8.      خدایاریفرد، محمد و اکرم پرند (1388)؛ ارزیابی و آزمون‌گری روان‌شناختی، تهران: دانشگاه تهران.

9.      خمینی ره، روح‌الله (1374)؛ منشور روحانیت، قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیره، چاپ پنجم.

10.  رابینز، استفن پی (1379)؛ رفتار سازمانی، مفاهیم، نظریه ها و کاربردها، جلد سوم، ترجمه علی پارسیان و سید محمد اعرابی، تهران: دفتر پژوهش های فرهنگی.

11.  شریفی، حسن پاشا (1379)؛ اصول روان سنجی و روان آزمایی، تهران: رشد، چاپ ششم.

12.  شفیعآبادی، عبدالله (1381، الف)؛ راهنمایی و مشاوره تحصیلی و شغلی (مفاهیم وکاربردها)، تهران: سمت، چاپ سوم.

13.  شفیعآبادی، عبدالله (1381، ب)؛ راهنمایی و مشاوره شغلی و حرفهای و نظریههای انتخاب شغل، تهران: رشد، چاپ دوازدهم.

14.  كبيري، ق (1369)؛ مباني رفتار سازماني، تهران: مركز انتشارات علمي دانشگاه آزاد اسلامي.

15.  گراث، گری مارنات (1384)؛ راهنمای سنجش روانی (دو جلدی)، ترجمه حسن پاشا شریفی و محمدرضا نیکخو، تهران: انتشارات سخن.

16.  گنجی، حمزه و مهرداد ثابت (1370)؛ روانسنجی (مبانی نظری آزمونهای روانی)، تهران: دانشگاه پیام نور، چاپ اول.

17.  گیدنز، آنتونی (1386)؛ جامعهشناسی، ترجمه حسن چاوشیان، تهران: نشر نی.

18.  معمارزاده، غلامرضا و احمد مهرنيا، بررسي ضرورت تناسب شخصيت شاغل با مشاغل عملياتي پر خطر «جذب و استخدام صحيح و افزايش كارايي»،  نشریه پژوهشهاي مديريت در ايران دوره 14 ، شماره 3، پاييز 1389، ص227-249.

19.  میرسپاسی، ناصر، تناسب نوع شخصیت و نوع شغل، فصلنامه علمی پژوهشی دانش مدیریت، شماره44، بهار 1378، ص3-27.

20.  هالَند، جان. ال (1373)؛ حرفه مناسب شما چیست؟ (راهنمایی و مشاوره حرفه ای بر اساس نظریه «شغل و شخصیت»، به انضمام پرسشنامه شغلی ـ شخصیتی)، ترجمه: سیمین حسینیان و سيده منور يزدي، تهران: ناشر مترجمین.

ر.ک: دو فصلنامه اسلام و مطالعات روان شناختی، دوره 10، شماره 18، بهار و تابستان 1395، صفحه 56-86

http://islamicpsy.rihu.ac.ir/article_1044_241.html



[1]. کارشناس ارشد روانشناسی بالینی و دانشآموخته سطح چهار حوزه علمیه قم.

[2]. استادیار پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و استاد راهنمای پژوهش.

[3]. استادیار پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و استاد مشاور پژوهش.

[4]. منشور روحانیت حضرت امام خمینی(ره)، صفحه آخر (ص18).

[5]. همان مدرک.

[6]. ر.ک: مصوبه 720 و740 جلسه 167 شوراي عالي حوزه‌هاي علميه، مورخ 26/10/1389، بند 5 و7.

[7]. علامه حلی، العمدة، 1407 هـ.ق، ص424.

[8]. نهج البلاغه، نامه 53 (عهدنامه مالک اشتر)، ص436.

[9]. الگوی پنج عاملی؛ توافقی است میان روان‌شناسان صفات که پنج بُعد یا عامل اصلی در توصیف همه صفات شخصیت وجود دارد. این پنج بعد عبارتند از: روان آزرده خویی، برون گرایی، سازگاری، پذیرا بودن و مسئولیت پذیری (پروین و جان، 1381، ص245).

[10]. به نظر «ساندرسون» راهنمایی شغلی و حرفه‌ای با طرح‌ریزی، آمادگی و سازش فرد با شغل انتخاب شده سر و کار دارد. از طریق راهنمایی شغلی و حرفه‌ای به فرد کمک می‌شود که پس از بررسی مشاغل و شناسایی خصوصیات شخصی، شغلی را انتخاب نماید و سپس برای انجام شغل مورد نظر از طریق گذراندن دوره‌های آموزشی آماده شود و در دوره اشتغال با رضایت کافی به انجام شغل مورد نظر ادامه دهد (شفیع‌آبادی، 1381، ب، ص23).

[11]. «شغل به کاری گفته می­شود که در مقابل دستمزد یا حقوق منظم و ثابتی انجام گیرد» (گیدنز، 1386، ص542)؛ «کار یا پیشه از دیدگاه راهنمایی شغلی و حرفه­ای، فعالیتی دائمی است که به تولید کالا و یا خدمات منجر میشود و برای آن دستمزدی در نظر گرفته شده است» (شفیعآبادی، 1381، الف، ص46).

[12] . fundamental

[13] . theoretical

[14] .survey.

[15]. «برای یک تحلیل عاملی مورد قبول، حداقل صد نفر شرکت کننده و بعضی می‌گویند 200 نفر یا بیشتر باید داده‌ها را تشکیل دهند» (بریس، کمپ و سنلگار، 1393، ص440). «به طور کلی هر چه تعداد شرکت کنندگان بیشتر باشد، احتمال اینکه عامل زیربنایی متغیرهای اندازه‌گیری آشکار شود، بیشتر است و بنابراین تعداد نمونه 200 نفری حداقل نمونه معقول است» (همان). با توجه به این که در تحلیل داده‌های پژوهش از روش تحلیل عاملی نیز استفاده ‌شد، چنین حجم نمونهای انتخاب شد.

 

[16]. Reliability.

[17]. Validity.

[18]. Content validity.

[19]. Construct validity .

[20]. Face validity.

[21]. Logical validity.

[22]. نهج البلاغه، نامه 31 ، سطر آخر.

[23]. «قَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي فَلَمَّا كَلَّمَهُ قَالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنَا مَكِينٌ أَمِينٌ، قَالَ اجْعَلْنِي عَلَى خَزَائِنِ الأرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ »(یوسف:12، آیات 54و55).

[24]. «قَالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاهُ عَلَيْكُمْ و َزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ» (بقره:2، آیه 247).

[25]. «قَالَ يَا أَيُّهَا الْمَلأ أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِهَا قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ، قَالَ عِفْريتٌ مِنَ الْجِنِّ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقَامِكَ وَإِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٌ» (نمل:27، آیه 38و39).

[26]. علامه حلی، العمدة، 1407، ص424.

[27]. نهج البلاغه، نامه 53 (عهدنامه مالک اشتر)، ص436.

   دانلود : sanjesh_shoghli_tollab.pdf           حجم فایل 486 KB

اين اصطلاحات هر چه زيادتر شود، اگر با تهذيب و تقوى همراه نباشد، به ضرر دنيا و آخرت جامعه مسلمين تمام مى‏شود... علم توحيد هم اگر با صفاى نفس توأم نباشد، وبال خواهد بود.

اوقات شرعی