اللهم کن لولیک الحجة بن الحسن صلواتک علیه و علی آبائه فی هذه الساعة و فی کل ساعة ولیا و حافظا و قائدا و ناصرا و دلیلا و عینا حتی تسکنه ارضک طوعا و تمتعه فیها طویلا
سه شنبه ٢٦ تير ١٣٩٧

طلبه باید راه را با معرفت و علم و یقین انتخاب کند و با معرفت و علم و یقین هم آن را ادامه دهد.
 
آمار بازدید
 بازدید این صفحه : 6906
 بازدید امروز : 334
 کل بازدید : 1255316
 بازدیدکنندگان آنلاين : 3
یادگیری به روش «بحث گروهی» و شیوه كاربرد آن

یاد گیری به روش «بحث گروهی» و شیوه كاربرد آن در حوزه‏های علمیه و آموزش عالی

هادی حسین‏خانی
(دانش‏آموخته حوزه علمیه و دكترای روان‏شناسی تربیتی)

چكیده

در بین روش‏ های یاد گیری، برخی معلّم‏ محور است كه در آن معلّم محور فعالیت‏ های آموزشی است و برخی یاد گیرنده محور است كه در آن دانش ‏آموز محور یاد گیری است. با توجّه به تأثیر خاص رویكرد های یاد گیرنده محور، امروزه این روش‏ ها توجه محققان و مربّیان را به خود معطوف داشته است. در بین روش ‏های یاد گیرنده محور، روش «بحث گروهی» از اهمیت ویژه  ای برخوردار است. نوشتار حاضر در پی آن است تا ضمن تعریف و نحوه اجرای این روش، فواید، شرایط موفقیت، موارد كاربرد و تركیب اعضای آن را تعیین كرده، به برخی محدودیت‏های كاربرد آن نیز اشاره نماید. در پایان نیز به اختصار برخی از شیوه ‏های كاربرد این روش در دروس حوزه‏های علمیه و دانشگاه‏ ها ارائه می‏ شود.

كلید واژه‏ها:روش‏ های یاد گیرنده محور، روش بحث گروهی، روش‏ های معلّم محور.

مقدمّه

روش‏ های یاد گیری به دو دسته كلّی قابل تقسیم است. در یك دسته معلّم در كانون یاد گیری قرار داشته و عمده فعالیت‏ های آموزشی حول محور او گردش می‏ كند. و در دسته دوم، شاگرد محوریت یاد گیری را تشكیل می‏دهد و معلّم به عنوان زمینه ‏ساز و تشكیل‏ دهنده و تسهیل ‏كننده فعالیت او عمل می ‏كند. روش ‏های نوع اول را روش‏ های معلّم‏محور (teacher-centred Method) یا آموزش مستقیم می ‏نامند. گروه دوم روش‏ ها كه «Student-Sentred Learning» نام دارد، به آن دسته از موقعیت‏ های یاد گیری اطلاق می‏ شود كه مشاركت دانش ‏آموزان را درگیر تعیین اهداف می‏ كند و امور زیر را مورد تأكید قرار می ‏دهد: اهداف مؤثر، تعامل با دانش‏ آموزان، توانایی معلّم در پذیرش عبارات نا درست، به هم پیوستگی و خود پیروی گروه، و بخشی از زمان اختصاص یافته به مسائل و تجارب شخصی.1

در بین روش‏ های یاد گیرنده محور، روش «بحث گروهی» كه موضوع این نوشتار است، از جایگاه ویژه‏ای برخوردار می‏ باشد.

الف. تعریف

روش «بحث گروهی»،2گفت‏ و گویی است سنجیده و منظم درباره موضوعی خاص كه مورد علاقه مشترك شركت ‏كنندگان در بحث است. در این روش، شاگردان فعالانه در فعالیت ‏های آموزشی، شركت می ‏كنند و مسئولیت یاد گیری را به عهده می ‏گیرند. آنها در ضمن مباحثه، از اندیشه و نگرش‏ های خود با ذكر دلایل متّكی بر حقایق، مفاهیم و اصول علمی دفاع می‏ كنند.3بنابراین،

در روش مذكور ویژگی ‏های زیر حایز اهمیت است:

ـ «گفت ‏و گو»: دانش‏ آموزان در این روش هم شنونده و هم گوینده هستند و نه فقط شنونده.

ـ «سنجیده و منظم»: گفت‏ و گوی شاگردان هدف مند طراحی شده و با نظم خاصی به پیش می‏ رود.

ـ «موضوع خاص»: به منظور استفاده لازم از بحث، باید موضوع كاملاً مشخص و معین شود.

ـ «مورد علاقه مشترك»: چنانچه موضوع مورد علاقه عموم شركت‏ كنندگان نباشد، افراد با انگیزه لازم آن را دنبال نخواهند كرد.

ـ «دفاع از دیدگاه‏ های خود»: در بحث گروهی، افراد دیدگاه‏ های خود را در مورد موضوع خاص مطرح كرده و با تكیه بر استدلال‏ های علمی، از دیدگاه خود حمایت می‏ كنند.

ب. فواید

این روش آموزشی یاد گیرنده محور دارای فواید متعددی است كه در اینجا به بررسی آن می‏ پردازیم:

1. تبادل اطلاعات

مباحثه و مذاكره گروهی، وسیله مؤثر و مفیدی است برای تبادل اطلاعات و كسب آگاهی ‏ها؛ زیرا هر یك از افراد، اطلاع و دركی را كه از زاویه دید و شناخت خود به دست آورده ‏اند با هم در میان می ‏گذارند و به بالا بردن سطح و اندازه معلومات یكدیگر كمك می ‏كنند.4برای مثال، اگر موضوع بحث گروهی بررسی علل و عوامل گسترش اعتیاد در جوانان باشد، یكی از شركت‏ كنندگان عوامل خانوادگی، دیگری عوامل روان ‏شناختی، فرد سوم عوامل جامعه ‏شناختی و محیطی و فرد چهارم عوامل مذهبی را به عنوان زمینه ‏های نشر اعتیاد در جوانان مورد توجه قرار می‏ دهند و بدین ‏سان، درك خود را در مورد ابعاد این مسئله اجتماعی وسیع‏ تر و عمیق ‏تر می ‏سازند.

2. تقلیل اختلاف‏ ها و كدورت ‏ها

به دلیل آنكه درك و شناخت هر فرد با درك و شناخت دیگران متفاوت بوده و هر فرد با توجه به علایق خاص خود به مسائل پیرامون می ‏نگرد، زمینه اختلاف‏ نظر و دیدگاه بین افراد فزونی می‏ یابد. اختلاف‏نظر و دیدگاه نیز در موارد بسیاری به بروز كدورت و دل ‏گیری منجر می‏ شود. تشكیل جلسات بحث و مذاكره، در صورتی كه با بهره‏ گیری از آگاهی ‏ها و دانسته‏ های هر یك از اعضا و تبادل افكار آنها همراه باشد، بی ‏شك در روشن ساختن جنبه‏ های متفاوت مسئله با مشكل موردنظر مفید است و در تخفیف دادن و یا از بین بردن كدورت‏ ها و دشمنی‏ ها و نزدیك ساختن عقاید و نظریات مؤثر و سود بخش می‏ باشد.5

3. توانایی فهم مسائل پیچیده6

تبادل اطلاعات در مذاكره گروهی موجب می ‏شود كه افراد گروه با استفاده از وسعت اطلاعات، دید عمیق ‏تری نسبت به مسئله پیدا كرده و موفق به درك مسائل پیچیده و دشوار شوند.

امام كاظم علیه‏السلام در وصیت به هشام بن حكم فرمودند:

یا هشام انّ اللّه ـ تبارك و تعالی ـ بشّر اهل العقل و الفهم فی كتابه فقال:«فَبَشِّرْ عِبَادِ الَّذِینَ یسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُوْلَئِكَ الَّذِینَ هَدَاهُمُ اللَّهُ وَأُوْلَئِكَ هُمْ أُوْلُوا الْأَلْبَابِ»(زمر: 17و18)؛ ای هشام! خداوند متعال اهل عقل و فهم را در كتابش بشارت داده است و فرموده: بندگانم را بشارت ده، آنان كه سخنان را می ‏شنوند و از بهترین آنها پیروی می‏ كنند، آنان كسانی هستند كه خدا هدایتشان كرده و آنان صاحبان عقل و اندیشه‏ اند.7

بنابر این، گفت‏ و گو با دیگران زمینه طرح نظریات گوناگون در مورد مسئله مطرح شده را فراهم كرده و آن نیز به نوبه خود، روشن شدن ابعاد مبهم و پیچیده و در نهایت، هدایت الهی را به دنبال خواهد آورد.

4. تقویت استدلال و توان ارزشیابی دیدگاه ‏ها

این روش برای تحقق یافتن هدف ‏های آموزشی «ارزشیابی اندیشه ‏های مختلف» و «ایجاد تحمّل و برد باری در برخورد با عقاید دیگران» مناسب است.8بدین ‏سان، افراد با بحث گروهی، ضمن ارتقای سطح درك خود، توان رو یا رویی با اندیشه‏ های مختلف و نقّادی آنها را نیز به دست می‏ آورند.

5. استفاده از زبان برای بیان مطالب

روش بحث گروهی به یاد گیرندگان كمك می ‏كند تا استفاده از زبان را یاد بگیرند، دیدگاه ‏های خود را بیان كنند و عقاید و اندیشه‏ های خود را توجیه نمایند.9به دلیل آنكه در این روش هر یك از عضا به نحوی درگیر بحث می ‏شوند، هراس افراد كم ‏رو و خجالتی برای صحبت كردن كاهش یافته و آنان نیز به تدریج از توانایی انتقال دادن مطالب بر خور دار می ‏شوند.10

نمونه‏ های جلب همكاری دانش ‏آموزان خجول (به نقل از: روان‏شناسی پرورشی، ص 395)

1. «احمد، عقیده شما در این‏باره چیست؟»

2. «لازم است عقیده فرد دیگری را در این‏باره بدانیم. جمشید، شما چه فكر می ‏كنید؟»

3. منتظر یك سكوت طولانی نمانید تا بعد از یك دانش ‏آموز خجول بخواهید كه نظری را ابراز كند. اكثر مردم، حتی افرادی كه پر حرف و مطمئن هستند، دوست ندارند كه سكوت را بشكنند.

4. از افراد خجول سؤال ‏هایی بپرسید كه به سادگی قابل جواب دادن باشند.

6. اتخاذ مناسب‏ ترین تصمیم

بحث و مذاكره گروهی، دانسته ‏ها و بینش‏ ها را، چنان‏كه مولوی نیز بیان داشته است، با هم می ‏آورد و بر وسعت دید و عمق بینش مذاكره ‏كنندگان می ‏افزاید و در نتیجه، تصمیمات آنان را با واقعیات و مقدورات نزدیك ‏تر و سازگار تر می‏ سازد:

عقل با عقل دگر دو تا شود نور افزون گشته، ره پیدا شود

عقل قوت گیرد از عقلِ دگر پیشه ‏گر كامل شود از پیشه ‏گر.

در سال 1932 میلادی نتیجه تحقیقی كه در دانشگاه كلمبیا برای مقایسه میزان توانایی فرد و گروه در حل مشكلات به عمل آمده بود، منتشر گردید. در این تحقیق، مسائلی را برای پیدا كردن راه ‏حل به افراد و گروه ‏های چهار نفره ارائه كرده بودند. نتیجه حاصل از این تحقیق، چنین بود:

الف. راه‏ حل‏ های درست، بیشتر از جانب گروه ‏ها بود تا افراد.

ب. به نظر می ‏رسید كه این امر به این علت است كه ردّ پیشنهادات نا درست و توجه به اشتباهات، در گروه ‏ها زیاد تر بود تا در افراد.

ج. در این گروه‏ ها (چهار نفره) نا درستی راه‏ های پیشنهاد شده بیشتر توسط كسانی غیر از خود پیشنهاد دهنده اظهار می ‏گردید.

د. اعضای گروه برای حل مشكلات به اندازه مساوی شركت و همكاری نمی ‏كردند؛ یعنی بعضی با انگیزه بیشتر و برخی با رغبت كمتری برای حل مشكل درگیر بحث می ‏شدند.

ه . افراد سریع ‏تر از گروه به راه ‏های غلط می‏ رسیدند.11

یافته‏ های تحقیق مزبور مؤید فرمایش امیر المؤمنین علیه ‏السلام است كه فرمودند:

«من استقبل وجوه الآراء عرف مواقف الخطاء»؛12كسی كه از اندیشه‏ های گو نا گون استقبال كند، به موقعیت‏ های خطا آگاهی می ‏یابد.

ج. نحوه اجرا

برای آشنایی با شیوه اجرای بحث گروهی، لازم است وظایف معلّم و شاگردان را روشن نماییم.

وظایف معلم

معلّم در جریان بحث گروهی سه وظیفه اصلی بر عهده دارد:

1. فعالیت‏ های مقدّماتی (پیش از جلسه):معلّم كه وظیفه رهبری گروه را بر عهده دارد، باید پیش از شروع جلسه، فعالیت‏ های زیر را انجام دهد:

ـ تداركات لازم از قبیل محل تشكیل بحث گروهی، مواد و تجهیزات لازم و مانند آن را تهیه و آرایش هندسی نشستن افراد را تعیین كند.

ـ پیرامون موضوع بحث مطالعه و نكات اصلی مطالعات خود را یاد داشت كند.

ـ سؤالاتی را كه برای شروع و ادامه بحث لازم است، تهیه و تنظیم كند.

ـ وظایف و مسئولیت‏ های اعضای گروه را معین سازد.

ـ منابع مورد نیاز در زمینه بحث را شناسایی كند.

ـ از همه اعضای شركت‏كننده در بحث بخواهد پیرامون موضوع مورد بحث مطالعه كنند و با آمادگی قبلی در جلسه بحث گروهی حاضر شوند.

2. شركت در بحث:معلم موظّف است در شروع بحث، تحت عنوان مقدمّه، هدف و ضوابط بحث گروهی را شرح دهد و وظایف اعضا را مجددا گوشزد كند. معلّم باید در صحبت كردن حداقل مشاركت را داشته باشد. او باید نقش خود را تا حد یك شنونده و شاید ناظر ـ كه تنها با صدا كردن نام افراد، یا اشاره كردن، یا تكان دادن سر، كار افراد را تحت نظارت دارد ـ كاهش دهد. كار معلّم باید بیشتر پی ‏گیری، تجزیه و تحلیل و ارزیابی بحث باشد نه مشاركت در بحث.

3. كنترل و هدایت بحث:معلّم باید مراقب باشد كه بحث از موضوع خارج نشود و چنانچه انحراف، اغتشاش و بی‏ نظمی در بحث مشاهده كرد، باید بلا فاصله مداخله نماید و سعی كند با استفاده از كمترین كلمات، بحث را به مسیر اصلی خود بر گرداند. او باید با شركت دادن شاگردان در تصمیم ‏گیری ‏های طول بحث، با دقت به تمام دیدگاه‏ های آنان گوش دهد و از شاگردانی كه نظرهای خود را بیان نمی‏كنند، دعوت به اظهارنظر نماید. او باید نتایج حاصل از بحث را خلاصه و دسته‏ بندی كند و در صورت وجود اختلاف ‏نظر در بحث، آن را ادامه دهد.

وظایف شاگردان

اهمّ وظایف شاگردان در جریان بحث گروهی عبارت است از:

ـ درباره موضوع مورد بحث فكر و مطالعه كنند.

ـ عقاید و تجربیات خود را در جلسه مطرح كنند.

ـ با دقت به جریان بحث و گفت ‏و گو گوش دهند.

ـ در صورت عدم توجه، از اعضا بخواهند كه آن را دو باره توضیح دهند.

ـ در جریان بحث گروهی، با یكدیگر به طور خصوصی صحبت نكنند.

ـ انتظار نداشته باشند كه نظر آنها حتما پذیرفته شود.

ـ اگر نظر و پیشنهادی دارند، به طور صریح بیان كنند.

ـ پس از پایان بحث، در مورد برنامه آینده تصمیم ‏گیری كنند.13

شاگردان و بایدها و نبایدهای مربوط به بحث گروهی (به نقل از: Freshersworld. com)

1. تا حد ممكن طبیعی باشید. سعی نكنید خود را به گونه ‏ای كه نیستید، نشان دهید. خودتان باشید.

2. بحث گروهی به شما فرصت می‏ دهد صریح‏ تر سخن بگویید. ارزیاب می‏ خواهد به سخنان شما گوش فرا دهد.

3. برای سازمان‏ دهی افكار خود وقت بگیرید. در مورد آنچه قصد گفتنش را دارید، فكر كنید.

4. در صورتی كه تردیدی در مورد موضوع دارید، به دنبال توضیح آن برآیید.

5. هنگامی شروع به صحبت كنید كه موضوع را به روشنی درك و تحلیل كرده باشید.

6. از راهبرد های گوناگون برای ورود به بحث استفاده كنید: ابتدا وارد بحث شوید یا با دید گاه فردی دیگر موافقت كنید و آن‏ گاه به بیان دیدگاه‏ های خود بپردازید.

7. گشودن باب بحث تنها راه جلب توجه و تقدیر نیست. اگر شما در طول بحث بینش‏ های ارزشمندی ارائه ندهید، همه تلاش‏ هایتان در ورود به بحث بی‏ ثمر خواهد بود.

8. حالات و رفتار های شما نیز سخنگوی شماست. اشارات و ادا و اطوار شما بیش از آنچه می‏ گویید، منعكس‏ كننده نگرش شماست.

9. مهارت‏ های زبان صرفا تا حدی مهم است كه بتوانید به روشنی و روانی دیدگاه‏ های خود را ارائه دهید.

10. قاطع باشید و نه قاهر؛ سعی كنید در بحث و تحلیل‏ ها آهنگ صدایتان متعادل باشد.

11. اگر یكی از افراد چیزی گفت كه شما مخالف بودید، خون‏ سردی خود را حفظ كنید. مهم آن است كه بی‏ غرض بمانید: بحث را شخصا در اختیار نگیرید.

12. همواره مؤدب باشید: سعی كنید از به كار بردن عبارات تندی مانند: «من به شدت مخالفم» یا «من موافق نیستم» اجتناب كنید و به جای آن از عباراتی همچون: «من می‏ خواهم در ارائه نظراتم در این موضوع سهیم شوم» یا «یك تفاوت بین دیدگاه شما و من وجود دارد» یا «اجازه می‏ خواهم با شما اختلاف‏نظر داشته باشم» استفاده كنید.

13. مهارت های رهبری خود را مرور كنید؛ دیگران را به سخن گفتن ترغیب نمایید و به دیدگاه‏ های آنان گوش فرا دهید. پذیرای دیدگاه دیگران باشید و زمخت و ستیزه‏جو نباشید.

14. اگر شما یك گروه دوستان هم فكر دارید، می‏ توانید یك بحث گروه ساختگی به راه بیندازید تا در خلال ارائه و دریافت باز خورد، بتوانید از یكدیگر چیزی فرا بگیرید.

د. شرایط موفقیت روش ثمر بخش بودن این روش و نیل به نتایجی كه به آن اشاره شد، مستلزم وجود شرایطی است كه در اینجا مورد توجه قرار می‏گیرد:

1. توانایی معلم

اجرای مطلوب روش بحث گروهی، تا اندازه زیادی بستگی به شخصیت معلّم و درجه خون‏گرمی او دارد. معلّمی كه از این روش بهره می‏گیرد، باید بردبار بوده و از توانایی نظم بخشیدن و سازمان‏ دهی بر خوردار باشد. همچنین روش بحث گروهی نیازمند معلّمی تیز هوش است كه برای پی ‏گیری انحرافات بحث، بدون از دست دادن خطوطی كلّی مباحثه، به نكات اصلی بحث توجه داشته باشد. وی باید قدرت تصمیم‏ گیری داشته باشد. او نیاز دارد بخشی از قدرت خود را برای كنترل عمومی كلاس به كار گیرد؛ زیرا در این روش هر شركت‏ كننده این امكان را دارد كه بحث را به سمت نگرش‏ های خود بكشاند. معلّمی كه فاقد چنین صفاتی باشد، برای اجرای روش بحث گروهی به هیچ وجه مناسب نخواهد بود.14

علاوه بر این، معلّم باید به گونه ‏ای برنامه‏ ریزی كند كه هر گروه، از دانش ‏آموزان توانمند بر خوردار باشد تا ضمن رعایت عدالت در بین گروه‏ ها، زمینه تضارب آراء و ارتقای سطح علمی و دانش ‏آموزان ضعیف ‏تر نیز فراهم شود.

امام كاظم علیه  ‏السلام با اشاره به اهمیت بحث و گفت ‏و گو با عالم می‏ فرمایند:

«محادثة العالم علی المزبلة خیرٌ من محادثة الجاهل علی الزّرابی»؛15سخن گفتن با دانشمند حتی در مكان كثیف بهتر از گفت‏ و گو با جاهل بر روی فرش‏ های فاخر و گران ‏بهاست.

2. آمادگی قبلی دانش ‏آموزان

برای موفقیت یك بحث گروهی ضروری است دانش ‏آموزان به سهم خود با دست پر در جلسه بحث حاضر شوند. اگر جلسه بحث و مناظره به منظور آموزش یك درس دانشگاهی است، دانشجویان می ‏بایست بعضی مطالعات مقدّماتی را پیش از آمدن به جلسه انجام داده باشند. در یك بحث موفق، یاد گیری دانش ‏آموزان فعالانه صورت می‏ گیرد، اما اگر شركت‏ كنندگان در بحث آمادگی قبلی نداشته باشند، این روش دستاورد اندكی خواهد داشت.16

از سوی دیگر، لازم است شركت‏ كنندگان به طور جدّی و با انگیزه لازم در بحث شركت كرده و تمامی مساعی خویش را برای پربار كردن جلسات بحث گروهی به كار گیرند.

ه . موارد كاربرد

روش بحث گروهی، در مورد دروس و محتوا هایی قابل اجراست كه دارای ویژگی ‏های زیر باشند:

1. مورد علاقه مشترك شركت ‏كنندگان در بحث باشد. در این روش، شاگردان بیش از استفاده از كتاب یا معلّم، خود موظّف به یافتن نتایج، اصول و راه حل‏ ها هستند. برای تحقق این امر، شاگردان باید به موضوع یا مسئله و یافتن پاسخ و حلّ آن علاقه ‏مند باشند.

2. شاگردان درباره آن اطلاعات لازم را داشته باشند یا بتوانند كسب كنند. اگر بحث گروهی در زمینه‏ای تدارك شود كه برای شركت ‏كنندگان آسان و در خور فهم نباشد، و یا زمنیه لازم را برای كسب اطلاعات نداشته باشد، برای آنان فعالیت معنا و مفهومی نخواهد داشت و حتی قادر به چنین بحثی نخواهند بود.

3. درباره آن بتوان نظر های مختلف و متفاوت اظهار داشت. در میان دروس مختلف، بعضی از مباحث علمی آنچنان شكل گرفته‏ اند كه در درجه بالایی از توافق قرار دارند. درباره علومی مانند ریاضیات، مهندسی و مانند آن معمولاً از بابت اینكه چه چیزهایی مهم، و كدام مفاهیم و اصول، باارزش هستند، و چگونه سازمان‏ دهی شده ‏اند، توافق وجود دارد. بعكس، در علومی مانند علوم اجتماعی، تاریخ، اقتصاد، فلسفه، علوم سیاسی، روان ‏شناسی، جامعه‏ شناسی و نظایر آن، چنین توافقی وجود ندارد. چون در مورد دروس این گروه توافق در حد بالا وجود ندارد و می‏ توان نظر های مختلف در باره آنها اظهار داشت، برای بحث گروهی مناسب هستند.17برای نمونه، سؤال‏ های زیر گزینه ‏های مفیدی برای بحث گروهی در علوم مزبور به شمار می‏ روند:

ـ نتیجه بازداشت نظامیان انگلیسی توسط نیرو های جمهوری اسلامی چه بود؟

ـ راهبرد های موفقیت طرح امنیت اجتماعی چیست؟

ـ پیامد های فروش نفت به یورو به جای دلار چیست؟

ـ چه اشكالاتی بر دیدگاه اصالت ماهیت وارد است؟

ـ علل بروز اضطراب در كودكان چیست؟

ـ راه ‏های درمان ناخن جویدن كودكان چیست؟

ـ به چه دلایلی‏ عراق‏ در سال1990به كویت حمله كرد؟

و. اعضای گروه

اعضای یك بحث گروهی معمولاً متشكل از افراد زیر است:

1. اداره‏ كننده یا رهبر گروه:به منظور سازمان دادن و اداره بحث گروهی یك نفر باید به عنوان رهبر گروه انتخاب شود. این فرد می‏ تواند معلّم، یا یكی از افراد مطّلع و یا یكی از شاگردان باشد.

2. شاگردان:شركت‏ كنندگان اصلی بحث گروهی، شاگردان هستند كه قاعدتاً باید به موضوع مورد بحث علاقه ‏مند باشند و در بحث فعالانه شركت كنند و مسئولیت قبول نمایند.

3. منشی گروه:در بحث گروهی، بهتر است یك نفر به عنوان منشی گروه انتخاب شود تا تصمیمات و نتایج مهم بحث را یاد داشت كند. معمولاً منشی باید موارد مخالف و موافق، پیشنهاد ها و توصیه ‏ها را عینا یاد داشت كند و از اعمال نظر شخصی اجتناب ورزد. معلّم یا یكی از شاگردان می ‏توانند این نقش را به عهده بگیرند.

4. شخصی مطّلع (مهمان):اگر موضوع مورد بحث، نیاز به اطلاعات فنی و تخصصی داشته باشد، می‏ توان فرد مطّلعی را با دعوت قبلی در بحث گروهی شركت داد. چنین فردی، می‏ تواند اطلاعات لازم را عرضه كند و به سؤالات پاسخ دهد و یا اظهار نظر شخصی كند. البته دخالت این فرد در مباحث نیز باید به حداقل ممكن كاهش یابد. در غیر این صورت، مقاصد روش بحث گروهی، كه فعالیت و اظهار نظر خود دانش‏ آموزان است، كمتر تحقق می‏ یابد.

5. ناظر یا ارزیاب:در این روش، مناسب است فردی به عنوان ناظر یا ارز یاب تعیین شود تا جریان بحث را از بیرون مشاهده كند و نظر های خود را در مورد چگونگی اجرای بحث یاد داشت و عرضه نماید. معمولاً ناظر باید در خارج از گروه و در محلی كه بتواند جریان بحث را از نزدیك پی ‏گیری كند، قرار گیرد. در بحث‏ هایی كه هنوز شاگردان مهارت لازم را برای اجرای بحث كسب نكرده‏ اند، معلّم باید نقش رهبر، منشی و ارز یاب را شخصا به عهده بگیرد.

آرایش شبكه ارتباطی و طرز نشستن اعضای گروه در شكل زیر نمایش داده شده است:18

ی. محدودیت ‏ها

در پایان بحث از روش «بحث گروهی»، لازم است خاطر نشان شود كه روش مذكور به رغم فواید ارزشمند خود، محدودیت‏ هایی نیز دارد كه عدم توجه به آنها می‏ تواند منجر به كاهش فایده و اثر این روش شود. برخی از محدودیت‏ های این روش عبارتند از:

1. همچنان كه پیش‏تر نیز اشاره شد، استفاده از این روش بیشتر در موضوعاتی مفید و مؤثر است كه مورد توافق عمومی نبوده و زمینه ابراز نظر های گو نا گون در مورد آن وجود داشته باشد.

2. روش بحث گروهی برای جلسات و كلاس‏ هایی با جمعیتی اندك و حداكثر تا 30 نفر مناسب است و در كلاس‏ هایی كه تعداد شركت‏ كنندگان زیاد باشد، از آن‏رو كه امكان نظارت معلم بر مباحث و نیز فرصت ارائه نظرات‏ گروه ‏ها كاهش‏ می ‏یابد،این ‏روش ‏مناسب‏ به ‏نظر نمی ‏رسد.

3. توجه به شرایط سنی شاگردان از دیگر نكات مهم در به كار گیری این روش است. بر این اساس، این روش برای دانش‏ آموزان مقطع ابتدایی چندان مناسب به نظر نمی ‏رسد.

4. معلّمی كه از این روش استفاده می‏ كند، باید از توان مندی لازم برای اداره كلاس واجرای این روش بر خور دار باشد، در غیر این صورت، ممكن است این احساس به دانش‏ آموزان دست دهد كه از روش مذكور بهره لازم را نبرده ‏اند.19

5. پیشرفت كمّی آموزش، در این روش نسبت به روش سخنرانی كمتر است. به همین دلیل، ممكن است بسیاری از معلّمان ترجیح دهند به جای روش بحث گروهی، كه زمان ‏بر است، از روش بی‏ درد سر سخنرانی مدد جویند.

ح. كاربرد روش بحث گروهی در دروس حوزه‏ های علمیه و دانشگاه ‏ها

روش بحث گروهی همچون سایر مراكز آموزشی، در حوزه‏ های علمیه نیز قابل اجرا بوده و اجرای درست آن فواید كاربرد این روش را به دنبال دارد. روش مذكور به صورت‏ های زیر می‏تواند در مقاطع تحصیلی سطح و خارج مدارس علمیه مورد استفاده قرار گیرد:

1. دوره سطح حوزه

ویژگی دوره سطح آن است كه طی آن محتوای كتاب ‏های درسی معینی به طلّاب ارائه می‏شود و هدف آن است كه طلبه موفق به درك مطالب آن متون گردد. هر چند در دوره سطح هدف از تدریس، انتقال مطالب است، ولی می‏ توان به منظور نیل به اهداف ارزشمند روش بحث گروهی و از جمله تقویت بنیه استدلال و فهم مسائل پیچیده، به گونه ‏های زیر از این روش استفاده كرد:

ـ استاد می‏ تواند در پایان هر جلسه ضمن اشاره اجمالی به موضوع درس جلسه بعد، یك موقعیت معمّا گونه مربوط به آن را برای طلّاب ترسیم كند و از آنان بخواهد تا در مورد آن مسئله اندیشیده و با آمادگی در جلسه بعد شركت كنند. روز بعد، استاد بخشی از وقت كلاس را به بحث گروهی اختصاص داده و پس از گروه‏ بندی كلاس، از طلاب می‏ خواهد كه در جلسات گروهی خود، مسئله را مورد بحث و بررسی قرار دهند. آن‏ گاه از منشی هر گروه می‏ خواهد تا راه حل پیشنهادی گروه خود را ارائه نماید. استاد پس از نقد و بر رسی نظریات هر گروه، نظریه صحیح را مورد توجه و تأیید قرار می‏ دهد.

ـ شیوه دیگر اجرای روش در دوره سطح آن است كه استاد در پایان هر جلسه از طلّاب بخواهد كه در مورد محتوای مطالب جلسه بعد با آمادگی قبلی حاضر شوند. در جلسه درس نیز طلّاب را گروه ‏بندی كرده، گروه‏ ها را به بحث پیرامون كل محتوای درس یا برخی از ابعاد آن، كه جای بحث و گفت ‏و گو و طرح دیدگاه ‏های مختلف دارد، وا می‏ دارد. آن‏گاه با گوش دادن به نظرات هر گروه، آنها را توضیح داده و به اصلاح، تكمیل و یا بیان اشكالات آنها می‏ پردازد.

2. دوره خارج حوزه

در دوره خارج هرچند ممكن است متن مشخص محور درس قرار گیرد و استاد مقدمتا به توضیح دادن مطالب آن بپردازد، اما هدف اصلی، تقویت بنیه استدلال فكری و پرورشی قوه اجتهاد شركت‏كنندگان در درس خارج است. در این دوره، شاگرد می‏تواند نقش فعال‏ تری بر عهده گرفته و حتی محور آموزش قرار گیرد. با استفاده از این روش، می ‏توان در مدتی كوتاه‏تر به تربیت فضلایی كه به دقت مسائل را در ابعاد مختلف مو شكافی می‏ كنند، پرداخت. شیوه پیشنهادی درس خارج بر اساس روش بحث گروهی، به شرح ذیل است:

استاد درس خارج در پایان هر جلسه، موضوع جلسه بعد را مشخص می ‏سازد و به روشنی توضیح می ‏هد كه شاگردان برای جلسه بعد در مورد چه مطلبی اندیشیده و مطالعه كنند. در جلسه بعد پس از تبیین مجدد مسئله، شاگردان در قالب گروه ‏ها به بررسی مسئله می‏پردازند. پس از بحث و بررسی مسئله در هر گروه، استاد از منشی هر گروه می ‏خواهد تا به ارائه دیدگاه ‏های گروه خود بپردازد. آن‏گاه استاد پس از نقد و بررسی راه حل ‏های ارائه شده، صحیح‏ترین پاسخ را به پرسش مورد نظر ارائه می‏ كند. با این شیوه، یاد گیری در سطحی بالا تر از شیوه مرسوم سخنرانی در درس ‏های خارج محقق خواهد شد؛ زیرا:

اولاً: بیان مسئله از یك روز قبل، زمینه در گیری فرد با آن و حركت در جهت تعادل جویی را فراهم می‏ كند.

ثانیا: فرد برای حل مسئله و برای آنكه بتواند مطلبی را ارائه دهد، خود را ملزم به مطالعه قبلی در باره موضوع می‏ داند.

ثالثا: موضوع در جلسه بحث گروهی بررسی و زمینه نقد و بر رسی نظرات فراهم می‏ شود. در پایان نیز استاد پس از نقد دیدگاه ‏های ارائه شده، به ارائه راه حل نهایی می‏ پردازد.

مشاهده می ‏شود كه در این شیوه، راه برد های مؤثری هم چون: پرسش، مطالعه، تفكر، بحث گروهی، توضیح دادن و نقد و بررسی مورد استفاده قرار گرفته كه هر یك تأثیر ویژه ‏ای در تقویت یاد گیری خواهد داشت.

البته ـ همچنان‏كه در بخش محدودیت ‏های این روش اشاره شد ـ روش بحث گروهی برای دروس با جمعیت شاگردان زیاد توصیه نمی ‏شود و چون اغلب دروس خارج حوزه ‏ها با جمعیت زیاد برگزار می‏ شود، شاید امكان استفاده از این روش مورد سؤال قرار گیرد. اما با به كار بستن موار زیر می‏ توان اشكال مزبور را برطرف نمود:

1. استادان جوان دروس خارج كه از حوصله و انگیزه بیشتری برای استفاده از روش بحث گروهی بر خودار هستند و شاگردان كمتری در درس آنان شركت می ‏كنند، می‏ توانند اقدام به شروع اجرای این روش نمایند.

2. سایر استادانی كه درس را برای عده بیشتری ارائه می‏ دهند، می‏توانند طی شرایط خاصی افراد محدودی (حداكثر 20 نفر) را در كلاس خصوصی پذیرفته و ایشان را با استفاده از روش بحث گروهی آموزش دهند. این شیوه برای موضوعاتی كه هنوز ابعاد آن منقّح نشده بسیار مناسب است و به استاد كمك می ‏كند تا زوایای بحث را كه مورد توجّه شاگردان خاص بوده شناسایی كرده و در درس خارج عمومی خود، آنها را مورد مداقّه و بر رسی قرار دهد.

3. دروس دانشگاهی

اگر معقتد باشیم كه تحصیلات عالیه دانشگاهی باید زمینه تولید علم توسط دانشجویان را فراهم كند، باید بپذیریم كه روش‏ های معلّم محور كنونی كه در بیشتر روش‏ ها اجرا می‏شود، در راستای آن هدف نبوده و نه تنها موجب شكوفایی استعداد دانشجویان نمی‏ شود، بلكه آنها را به افرادی فاقد انگیزه علمی تبدیل می‏ كند.

روش بحث گروهی در بسیاری از دروس دانشگاهی قابل اجراست و اگر مباحث گذشته در مورد شرایط به كار گیری آن در نظر گرفته شود، می‏ توان گفت یكی از مهم‏ ترین شیوه ‏های تقویت بنیه فكری دانشجویان به شمار  می ‏رود. روش بحث گروهی در مقاطع كار شناسی ارشد و دكتری بسیاری از رشته‏ های تحصیلی كار برد دارد و با توجه به تعداد محدود دانشجویان این مقاطع و سطح علمی بالاتر آنان نسبت به دانشجویان مقاطع پایین‏تر، می ‏توان مطمئن بود كه این روش چون به روشن شدن جوانب مختلف مسئله منجر می‏ شود، زمینه جرقه ‏های پژوهش را در اذهان دانشجویان ایجاد می‏ كند. و این همان مقدّمه‏ ای است كه به تولید علم منجر می‏ شود. در مقاطع كار شناسی نیز چنانچه موضوع درس و تعداد دانشجویان اقتضا كند، می‏ توان به طور متناوب از این روش یاد گیری سود جست.

نتیجه‏ گیری

روش بحث گروهی از جمله مؤثر ترین روش‏ های یاد گیری «یاد گیرنده محور» است. این روش در ضمن آنكه به كمترین امكانات نیاز مند است، در اكثر مقاطع تحصیلی (دبیرستان، دانشگاه و حوزه‏ های علمیه) قابل اجراست و عامل خلاقیت، كشف استعداد ها، تقویت قدرت رهبری، تقویت توان استدلال و گفت‏ و گو، جذابیت یاد گیری و مانند آن به شمار می‏ رود. بنابر این، با در نظر گرفتن محدودیت ‏های آن می ‏توان گونه ‏ای كار آمدتر از تدریس موفق را به اجرا در آورد.

پى نوشت ها

1. G Terry Page & JB. Thomas, international Dictionary of Education, London and worcester, Billing and sons Ltd, 1979, P 326.

2. Group discussion.

3. حسن شعبانى، مهارت‏هاى آموزشى و پرورشى روش‏ ها و فنون تدریس، تهران، سمت، 1377، ص 304.

4. سیدمهدى ثریا، روش بحث و مذاكره بر اساس مطالعه تأثیر و تأثر متقابل در گروه، تهران، رشد، 1377، ص 52.

5. همان، ص 54.

6. على‏اكبر سیف، روان‏ شناسى پرورشى، تهران، آگاه، 1382، ص 392.

7و8و 9ـ محمدباقر مجلسى، بحار الانوار، بیروت، مؤسسة الوفا، ج 1، ص 132.

10. حسن شعبانى، پیشین، ص 318.

11. سیدمهدى ثریا، پیشین، ص 59.

12. محمّدباقر مجلسى، پیشین، ج 74، ص 288.

13. حسن شعبانى، پیشین، ص 314ـ317.

14. همان، ص 306.

15. محمّدباقر مجلسى، پیشین، ج 1، ص 205.

16. برنارد لاول، حافظه و یاد گیرى روش ‏هاى نوین در آموزش بزرگسالان، ترجمه و نگارش غلام رضا احمدى، تهران، ققنوس، 1366، ص 226.

17. حسن شعبانى، پیشین، ص 305.

18. همان، ص 314ـ 315.

19. ر.ك. همان، ص 318.

به نقل از ماهنامه معرفت، سال شانزدهم ، شماره 119،آبان 1386

اين اصطلاحات هر چه زيادتر شود، اگر با تهذيب و تقوى همراه نباشد، به ضرر دنيا و آخرت جامعه مسلمين تمام مى‏شود... علم توحيد هم اگر با صفاى نفس توأم نباشد، وبال خواهد بود.

اوقات شرعی