اللهم کن لولیک الحجة بن الحسن صلواتک علیه و علی آبائه فی هذه الساعة و فی کل ساعة ولیا و حافظا و قائدا و ناصرا و دلیلا و عینا حتی تسکنه ارضک طوعا و تمتعه فیها طویلا
يکشنبه ٠٦ خرداد ١٣٩٧

طلبه باید راه را با معرفت و علم و یقین انتخاب کند و با معرفت و علم و یقین هم آن را ادامه دهد.
 
آمار بازدید
 بازدید این صفحه : 5137
 بازدید امروز : 69
 کل بازدید : 1238006
 بازدیدکنندگان آنلاين : 3
اخلاق روزنامه نگاری

اخلاق روزنامه‌نگاری؛ آسیب‌ها و چالش‌ها

محمّد فولادی
(دانش‌آموخته حوزه علمیه و دانشجوی دكتری انقلاب اسلامی)

چكیده

بحث اخلاق روزنامه‌نگاری از جمله مباحث مطرح در قلمرو دانش جامعه‌شناسی، علم ارتباطات و اخلاق كاربردی است. در قلمرو كار روزنامه‌نگاری این سؤال مطرح است كه آیا اخلاق می‌تواند در این عرصه حاكم باشد؟ اگر آری، اخلاق روزنامه‌نگاری دارای چه مشخصه‌هایی است؟ آیا رعایت اخلاق در روزنامه‌نگاری ضروری است؟ وظایف اخلاقی، و اخلاق روزنامه‌نگاری كدامند؟ همچنین پیش‌شرط روزنامه‌نگاری حرفه‌ای چیست؟ اصول اخلاق حرفه‌ای كدامند؟ آیا روزنامه‌نگاری شغل محسوب می‌شود و یا حرفه؟ در هر دو صورت، پیامد شغل و یا حرفه بودن روزنامه‌نگاری چیست؟ مشخصات روزنامه‌نگار حرفه‌ای چیست؟ حریم خصوصی و منافع عمومی چیست و هر یك دارای چه قلمروهایی است؟ پارادوكس حق برخورداری افراد از آزادی بیان و اطلاعات، و اینكه «دانستن حق مردم است» و وجود موانعی همچون حق داشتن «منافع عمومی» و «حریم خصوصی»، چگونه قابل حلّ است؟ عرصه و قلمرو حریم خصوصی تا كجاست و آیا می‌توان آن را نقض كرد؟ و سرانجام اینكه، آسیب‌ها و چالش‌های پیش‌روی روزنامه‌نگار كدامند؟این مقاله، در تلاش است تا به اجمال، به سؤالاتی از این دست پاسخ دهد.

كلیدواژه‌ها: روزنامه‌نگاری، اخلاق، حریم خصوصی، منافع عمومی، اخلاق حرفه‌ای، آزادی بیان، وظایف اخلاقی.

پیش‌گفتار

مطبوعات به عنوان یكی از اركان و عوامل مهم و اساسی در رشد و توسعه یك جامعه محسوب می‌شود. پویایی و به روز بودن ركن چهارم دموكراسی، در گرو حضور فعال مطبوعات در عرصه‌های گوناگون سیاسی، اجتماعی و فرهنگی است. از یك‌سو، اشاعه، توسعه و تقویت فرهنگ ملّی ـ دینی در گرو كارآمدی رسانه‌های جمعی، به ویژه رسانه‌های مكتوب است و نیز تضعیف فرهنگ و یا خودباوری فرهنگی و اشاعه عناصر فرهنگ بیگانه در گرو ناكارآمدی همین رسانه‌هاست. از سوی دیگر، نشاط، پویایی و كارآمدی مطبوعات نیز در گرو وجود گزارشگران، نویسندگان، روزنامه‌نگارانی فعّال، شاداب، حرفه‌ای، علاقه‌مند، دلسوز و پایبند به اصول حرفه‌ای روزنامه‌نگاری است.

بی‌تردید، در هیچ دوره‌ای از تاریخ بشر جریان اطلاع‌رسانی همانند امروز سریع و گسترده نبوده است. به همین دلیل، برخی مهم‌ترین ویژگی‌های این دوره از تاریخ را سرعت، گسترش و اهمیت فوق‌العاده اطلاعات دانسته، دوره معاصر را «عصر انفجار اطلاعات» می‌نامند. امروز اطلاعات نه تنها در مراكز معینی قابل دسترسی است، بلكه حتی از پشت درهای بسته و دیوارهای ضخیم خانه‌ها نیز به داخل نفوذ می‌كند. تمام امواج صوتی و نوری اطراف ما، حامل پیام‌ها و اطلاعات است و تقریبا جایی از نفوذ آنها در امان نیست.

یكی از كاركردهای رسانه‌ها، به ویژه رسانه‌های مكتوب، آگاهی‌دهی و افزایش اطلاعات است. اطلاعاتی كه از طریق رسانه‌های جمعی به دست مردم می‌رسد، آنان را با دنیای اطرافشان آشنا می‌سازد، بر دانش و آگاهی آنان می‌افزاید و آنان را با آداب، رسوم و فرهنگ ملت‌های دیگر آشنا می‌كند. رسانه‌های گروهی، انسان‌ها را به سرعت، در جریان مسائل عمده روز قرار می‌دهند: اتفاقات و رویدادهای سیاسی، نظامی، اقتصادی، اجتماعی، علمی و هنری و مانند آن. علاوه بر خبررسانی، رسانه‌های گروهی از طریق ارائه تفسیر رویدادها و حوادث و پخش مطالب دلخواه، می‌توانند به روشنگری مردم بپردازند و آنان را به تصمیم‌گیری‌های مطلوب هدایت نمایند. رسانه‌ها می‌توانند در خدمت رشد و شكوفایی دینی و فرهنگی ملت‌ها قرار گیرند و به بالندگی معنوی آنان كمك نمایند. وظیفه مهم دیگری كه برای رسانه‌ها ذكر كرده‌اند، ایجاد سرگرمی برای مردم و پركردن اوقات فراغت آنهاست.

در اینجا، بحث از ویژگی‌ها و كاركردهای رسانه‌های گروهی ـ كه خود بحث مفصّل و دامنه‌داری است ـ نیست، بلكه طبق مقتضای بحث، همه سخن در این است كه یكی از رسانه‌ها، یعنی رسانه‌های مكتوب، زمانی به وظایف رسانه‌ای خویش به خوبی عمل خواهند كرد كه دارای نیروهای مجرب، ماهر، متخصص و برخوردار از آموزش‌های لازم حرفه‌ای باشند. در واقع، پویایی و به روز بودن رسانه‌های مكتوب، در گرو داشتن روزنامه‌نگاران، گزارشگران، نویسندگان و... حرفه‌ای و مجرب است. یكی از این مهارت‌ها، اخلاق حرفه‌ای است. رعایت اخلاق جمعی، اجتماعی و پایبندی به اخلاق عمومی در تعاملات و مراودات اجتماعی از جمله مباحث مهم در عرصه علم جامعه‌شناسی و ارتباطات اجتماعی است. در واقع، این بحث بیشتر در قلمرو اخلاق رسانه‌ها مطرح می‌شود كه در روزنامه‌نگاری اخلاق، به ویژه اخلاق اجتماعی چه جایگاهی دارد؟

این مقال، نیم نگاهی به این موضوع انداخته، اخلاق روزنامه‌نگاری را مورد بحث و بررسی قرار می‌دهد.

مفهوم‌شناسی

الف. اخلاق

واژه «اخلاق» جمع خُلق است و خُلق شكل درونی انسان است؛ یعنی همان خوی و سرشتی كه جمع آن اخلاق می‌باشد،1 چنان‌كه شكل ظاهری و صوری اشیا را خَلق می‌گویند، هرچند كه كلمه «خَلق» و «خُلق» در ادب عرب، از یك مادّه هستند ولی از نظر معنا با یكدیگر تفاوت دارند.

بنابراین، غرایز، ملكات و صفات باطنی انسان اخلاق نامیده می‌شود و به رفتاری كه از این خلقیات ناشی می‌شود نیز اخلاق یا رفتاری اخلاقی می‌گویند. در یك تعریف كلی می‌توان گفت: آن سلسله صفاتی كه در نفس و روح انسان، ثابت و ریشه‌دار است و منشأ صدور كارهای نیك یا بد می‌شود، «اخلاق» نامیده می‌شود.

در نگاهی دیگر، واژه اخلاق، برای مشخص كردن معیارهای «رفتار نیك» به كار می‌رود. ... عمل اخلاقی به طور صریح یا غیرصریح، مجموعه‌ای از هنجارهای مشترك و مناسب را مورد ارجاع و استناد قرار می‌دهد.2

اخلاق در اصطلاح در حوزه‌های گوناگونی از علوم مطرح شده و تعاریف گوناگونی از آن ارائه شده است. در اینجا و به مقتضای بحث، اجمالاً اشاره‌ای به این بحث خواهیم افكند:

علمای اخلاق معمولاً «خُلق» را این‌گونه تعریف كرده‌اند: «ملكه نفسانی كه افعال از آن به آسانی صادر می‌شود.»3 آیه‌اللّه مصباح، این تعریف را كامل ندانسته، معتقدند:

موضوع علم اخلاق، اعم از ملكات نفسانی كه فلاسفه اخلاق تاكنون بر آن تأكید داشته‌اند، بوده و شامل همه كارهای اختیاری انسان می‌شود كه ارزشی است؛ یعنی متصف به خوب و بد بوده و می‌تواند برای نفس كمالی را فراهم آورد و یا موجب رذیلت و نقصی در نفس شود.4

آیه‌اللّه جوادی آملینیز اخلاق را این‌گونه تعریف می‌كنند:

اخلاق، عبارت از ملكات و هیئت‌های نفسانی است كه اگر نفس به آن متصف شود، به سهولت كاری را انجام می‌دهد. همان‌طور كه صاحبان صنعت‌ها و حرفه‌ها به سهولت كار خود را انجام می‌دهند، صاحبان ملكات فاضله و رذیله هم به سهولت كار خوب یا بد می‌كنند. پس اخلاق عبارت از ملكات نفسانی و هیئات روحی است كه باعث می‌شود كارها، زشت یا زیبا، به آسانی از نفس متخلق به اخلاق خاص، نشئت بگیرد.5

آنچه در این نوشتار، از اخلاق سخن به میان آمده، همین بعد انسان‌شناختی اخلاق است كه شامل مجموعه رفتارها، ملكات و هیئت‌های نفسانی انسان است و نفس متصف به آن، قادر خواهد بود اعمال را به راحتی و سهولت انجام دهد. هر چند اخلاق در این معنا، اعم از اخلاق فاضله و اخلاق رذیله می‌باشد، اما مراد از «اخلاق» در اینجا، پای‌بندی و رعایت فضائل اخلاقی است.

ب. روزنامه‌نگار

یك روزنامه‌نگار را با توجه به نوع كارش، به راحتی می‌توان شناخت. او، گاهی حرفه‌ای است و گاهی نیز تازه‌كار و مبتدی. وی فردی است كه در استخدام یك روزنامه و نشریه است، برای روزنامه و نشریه خود مقاله می‌نویسد، گزارش تهیه می‌كند، سرمقاله می‌نویسد و یا به تصحیح مطالب می‌پردازد. یك روزنامه‌نگار، با نام‌های مختلفی شناخته می‌شود: گزارشگر، تحلیلگر مسائل سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، مقاله‌نویس، خبرنگار ویژه، مسئول تنظیم اخبار، معاون سردبیر، دبیر بخش اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و... .

دامنه كارهایی كه ممكن است یك روزنامه‌نگار انجام دهد، به وسعت دنیای پیرامون اوست. وی در مورد هر چیزی كه جنبه خبری داشته باشد، گزارش تهیه می‌كند؛ خواه در مورد جرم و جنایت، نظم و قانون، برنامه‌های سیاسی، دادگاه‌ها، قوّه مجریه و قوّه مقننه باشد، و خواه درباره مردم، مد، هنر، موسیقی، نمایش، ادبیات و غیره. كار روزنامه‌نگار بیش از اینهاست. او نوشته‌های دیگران را تصحیح می‌كند، اخبار را تفسیر و انتقاد و جمع‌بندی می‌كند.6

با توجه به تعاریف بیان شده از «اخلاق» و «روزنامه‌نگاری»، می‌توان رابطه این دو را چنین بیان كرد:

زمانی كه «روزنامه‌نگاری» قید «اخلاق» می‌گیرد، گویا روزنامه‌نگاران موظفند در چارچوب اخلاق عمل كنند و در همه حال، اخلاق روزنامه‌نگاری را مراعات كنند. هر چند در همه عرصه‌ها و مشاغل، اخلاق جزو اركان و قلمروهای اصلی فعالیت‌های حرفه‌ای است، اما این مهم در عرصه روزنامه‌نگاری دو چندان می‌شود؛ چراكه یك روزنامه‌نگار، متعلق به خودش نیست، وظیفه اطلاع‌رسانی را در یك جامعه بر عهده دارد. فعالیت حرفه‌ای او با افكار عمومی ارتباط مستقیم دارد؛ كمترین بداخلاقی وی در فعالیت رسانه‌ای و یا عدم پاسداشت اخلاق از سوی وی، و یا عدم پای‌بندی به اخلاق عمومی، موجب خدشه‌دار شدن افكار عمومی خواهد شد.

بنابراین، یك روزنامه‌نگار باید در فعالیت‌های رسانه‌ای خویش، مقید و پایبند به اخلاق و گزاره‌های اخلاقی باشد. طبیعی است كه در یك جامعه دینی، فضائل و ارزش‌های اخلاقی تابع جهان‌بینی دینی است؛ یعنی باید یك روزنامه‌نگار در یك جامعه دینی، تابع و پایبند به فضائل و ارزش‌های اخلاقی بوده، از رذائل اخلاقی و بداخلاقی مطبوعاتی اجتناب نماید.

ج. منافع عمومی

از دیگر مفاهیم و اصطلاحات در عرصه روزنامه‌نگاری، مفهوم «منافع عمومی» است كه همواره یك روزنامه با آن درگیر است. رعایت حریم و منافع عمومی، از جمله خطوط قرمز این عرصه است. اینكه منافع عمومی چیست و چه شرایطی دارد، خود بحث مفصلی است. اما اجمالاً باید گفت: منافع عمومی جایی است كه اكثریت مردم در آن موضوع، ذی‌نفع باشند كه معمولاً در تعارض با منافع شخصی و فردی است. مسائل كلان جامعه از مسائل خرد جامعه كه افراد احساس می‌كنند می‌توانند مستقیما در آنها تأثیرگذار باشند (مثل خانواده، محل كار، اجتماع و...) به این صورت متمایز می‌شوند كه مسائل كلان به حوزه عمومی مربوط می‌شوند و از حوزه خصوصی جدا هستند. بیشتر مردم در اغلب اوقات، به شدت نگران و دلواپس زندگی خصوصی خود هستند. قلمرو عمومی، امری دور از دسترس است. مردم از طریق وسایل ارتباط جمعی از بخشی از آن آگاه می‌شوند، اما به طور جدی دلواپس آن نمی‌گردند.

منافع عموم را می‌توان شامل موارد زیر دانست: الف. بهداشت، سلامت و رفاه عمومی؛ ب. اخلاق و عفّت عمومی؛ ج. دفاع، جنگ، صلح و امنیت عمومی؛ د. دین، فرهنگ، هنجارها و ارزش‌های اجتماعی؛ ه . هویت ملی و انسجام اجتماعی؛ و. موارد دیگر.

بنابراین، در یك تقسیم‌بندی، منافع، یا عمومی است و یا خصوصی. اگر چیزی در قلمرو حریم خصوصی افراد قرار نگیرد، جزو حریم عمومی محسوب می‌شود. همواره و در همه حال، رعایت حریم عمومی اصلی ضروری است و باید این حریم از سوی روزنامه‌نگاران مورد توجه قرار گرفته، رعایت شود.

د. حریم خصوصی

از دیگر مفاهیم پركاربرد در عرصه روزنامه‌نگاری، حریم خصوصی است. حریم خصوصی، همچون آزادی اطلاعات و حق دسترسی آزادانه به اطلاعات، حقی بنیادین بشری و سنگ بنای منزلت انسانی و ارزش‌های دیگر همچون آزادی اجتماعات و آزادی بیان، از جمله مهم‌ترین حقوق انسانی در دوران معاصر به شمار می‌رود. از این‌رو، حریم خصوصی در سراسر دنیا و در بسیاری از مناطق و فرهنگ‌های گوناگون، به رسمیت شناخته شده است.

تعریف حریم خصوصی از جمله مفاهیم سهل و ممتنع است. تعریف این مفهوم بستگی تام به فرهنگ و زمینه‌های اجتماعی و محیطی دارد. در بسیاری از كشورها، این مفهوم با مقوله حفظ اطلاعات، كه حریم خصوصی را در معنای مدیریت اطلاعات شخصی تفسیر می‌كند، پیوند خورده و در هم ادغام شده است. در عین حال، محافظت از حریم خصوصی معمولاً به عنوان ابزاری برای ترسیم محدوده خطوطی كه جامعه می‌تواند در امور افراد دخالت كند، تلقّی می‌شود. فقدان یك تعریف خاص، به معنای كم اهمیتی این مفهوم نیست، بلكه به یك معنا، تمامی موارد حقوق بشر، جنبه‌ها و ابعادی از حق حریم خصوصی هستند.

در دهه 1890 دو تن از قضات دادگاه عالی ایالات متحده آمریكا، به نام‌های ساموئل وارن و لوئیس براندیس در مقاله‌ای با عنوان «حق حریم خصوصی» برای اولین بار، این مسئله را به عنوان یك بحث جدی و صریح حقوقی مطرح و حریم خصوصی را «حق افراد برای تنها بودن» تعریف كردند. به نظر آنان، حریم خصوصی، از جمله ارجمندترین حقوق در یك دموكراسی است و حمایت از آن، باید در قانون اساسی منعكس شود. رابرت الیس اسمیت، حریم خصوصی را چنین تعریف كرده است: «تحلیل هر یك از ما به داشتن فضای فیزیكی كه می‌توانیم در آن، از مداخله، مزاحمت، اضطراب و آشفتگی یا پاسخ‌گویی رها باشیم و تلاش برای كنترل زمان و شیوه افشای اطلاعات شخصی درباره خودمان.»7

بر اساس تعریفی دیگر، حریم خصوصی، حق افراد برای برخورداری از حمایت افراد، در برابر مداخله بی‌اجازه دیگران در امور و زندگی خود و خانواده‌شان است، خواه این عمل با ابزار مستقیم فیزیكی صورت پذیرد، یا به وسیله نشر اطلاعات. حریم خصوصی یك ارزش كلیدی و زیربنایی و توجه به شأن و منزلت انسانی و سایر ارزش‌ها نظیر، آزادی اجتماعات و آزادی بیان است. حریم خصوصی یك حق اساسی بشر و خواسته منطقی فردی است.8

قلمرو حریم خصوصی

حریم خصوصی را می‌توان به چهار قلمرو و حوزه مجزّا، و مرتبط به یكدیگر تقسیم كرد:

1. حریم اطلاعات: شامل قوانینی است كه اطلاعات شخصی نظیر اطلاعات مالی، پزشكی و دولتی افراد را تحت كنترل قرار می‌دهد. این حوزه به «حفظ اطلاعات» معروف است.

2. حریم جسمانی: به حفاظت از جسم افراد، در مقابل آزمایش‌های ژنتیكی، دارویی و نظایر آن مربوط می‌شود.

3. حریم ارتباطات: به امنیت پست‌های الكترونیكی، تلفن‌ها، پست و سایر اشكال ارتباطات توجه دارد.

4. حریم مكانی: به اِعمال مجموعه‌ای از محدودیت‌ها و نظارت‌ها در محیط كار و زندگی افراد و همچنین اماكن عمومی مربوط می‌شود. حریم مكانی، معمولاً توسط نظارت ویدئویی و یا چك كردن هویت افراد، مورد تجاوز قرار می‌گیرد.

تعارض «حق دسترسی آزاد به اطلاعات» و «حریم خصوصی»

موضوع حریم خصوصی از جمله موضوعات چالش برانگیز در دنیای غرب شده است. از یك‌سو، حریم خصوصی محرمانه و برای همه افراد حرمت دارد و انتشار آن منع قانونی دارد و تا پیش از این، بسیاری از مشاهیر، افراد سلطنتی، سیاست‌مداران، ستاره‌های ورزشی و عامه مردم چندان تمایل نداشتند تا خود را از طریق رسانه به دنیا بشناسانند. در حالی كه امروزه بسیاری از همین افراد، برای كسب شهرت، به دنبال انتشار بخش‌هایی از زندگی خصوصی خود هستند. ستاره‌های ورزشی، سینمایی و... به نویسنده‌ها پول می‌دهند تا بیوگرافی‌شان را به رشته تحریر درآورند و همه این نوشته‌ها، سرشار از جزئیات زندگی خصوصی است. یا بسیاری از سیاست‌مداران، و شخصیت‌های سیاسی، با راه‌اندازی وب لاگ‌های شخصی، صحنه‌ها و تصاویر زندگی خود را به نمایش می‌گذارند.

در هر حال اینجا به ظاهر تناقضی مطرح می‌شود مبنی بر اینكه از یك‌سو، افراد در دسترسی آزاد به اطلاعات ذی‌حق‌اند، و از سوی دیگر، این حق با مانعی به نام حرمت حریم خصوصی افراد مواجه است.

یكی از ارزش‌هایی كه با تصویب قوانین جدید، حریم خصوصی به خطر افتاده است، جریان اطلاعاتی است كه برای دموكراسی و فعالیت مطبوعات آزاد ضروری است. اعطای آزادی به افراد برای احاطه بر اطلاعات پیرامونشان، لاجرم به این معناست كه به آنان اجازه می‌دهیم دسترسی و كاربرد آن اطلاعات از سوی عموم و مطبوعات محدود شود. از همین‌روست كه در سال‌های اخیر توجیه محرمانه كردن اسناد عمومی، كه به طور سنتی اسنادی «باز» شمرده می‌شدند و تلاش برای مخفی نگاه داشتن آنها و یا اعمال مجازات بر انتشار اطلاعات دقیق، نگرانی‌هایی را برانگیخته است. اینكه در «جامعه» ارزش‌های متعارض وجود دارند و پذیرش هر یك متضمن پرداخت هزینه‌هایی است، بدین معنا نیست كه قانون نباید از حریم خصوصی محافظت كند، بلكه موضوع توزین و تعیین دقیق ارزش‌ها و هزینه‌ها پیش از اتخاذ تصمیم‌هایی است كه محدودیت‌های تازه‌ای را بر جریان اطلاعات تحمیل می‌كنند، و این توجه حتی هنگامی كه محدودیت‌ها برای خدمت به هدفی ارزشمند طراحی شده‌اند، ضروری است.9

همان‌گونه كه گذشت، مراد از حریم خصوصی، رویكردهای متعارف، اطلاعات درباره زندگی خصوصی و شخصی افراد، به ویژه وجوهی است كه تأثیری بر روندهای حیات اجتماعی جامعه ندارند؛ قلمرویی كه باید از تعرض هرگونه نظارت مداخله‌گرانه، از جمله گستره حق دسترسی آزادانه به اطلاعات، مصون بماند. به بیان دیگر، رعایت حریم خصوصی افراد و آزادی شهروندان در دسترسی به اطلاعات، كه هر دو از موازین بنیادین حقوق بشر شناخته می‌شوند، در تخالف و تزاحم با یكدیگر نیستند. از این‌رو، همواره بر تبیین آزادی اطلاعات به مثابه دسترسی شهروندان به اطلاعاتی كه نزد دولت است، تأكید می‌شود. در حقیقت، آزادی اطلاعات به طور طبیعی دسترسی شهروندان به اطلاعات پیرامون زندگی خصوصی افراد را شامل نمی‌شود. این قاعده كلی، از منظر برخی صاحب‌نظران، هنگام بحث درباره زندگی خصوصی برخی كسان، به ویژه آنانی كه در دموكراسی‌ها به نمایندگی از مردم سرنوشت آنان را در دست گرفته‌اند، قابل تأمّل می‌شود.10

موارد نقض حریم خصوصی

هرچند رعایت حریم خصوصی در بسیاری از فرهنگ‌ها و جوامع امری ضروری است، اما گاهی اوقات و در صورت تعارض، امكان نقض آن وجود دارد. البته، این موارد نقض هم امری نسبی است و ممكن است در برخی جوامع نسبت به برخی دیگر، موارد نقض آن متفاوت باشد. اجمالاً در یك جامعه سكولار به سه دلیل زیر، معمولاً حریم خصوصی افراد نقض می‌شود:

1. وقتی فردی، شخصیتی عمومی پیدا كرد، طبیعی است كه حریم خصوصی خود را از دست بدهد.

2. وقتی منافع معین عمومی را بتوان با افشای منافع خصوصی برآورده ساخت.

3. وقتی عموم نسبت به دانستن امور خصوصی علاقه‌مند باشند.

در یك جامعه دینی، براحتی و به صورت مطلق نمی‌توان این قیود را پذیرفت. آیا فردی كه شخصیت عمومی پیدا كرده، مطلقا حریم خصوصی نخواهد داشت؟! آیا در همه جا و همه حال، منافع عمومی معین را در یك جامعه دینی می‌توان با افشای منافع خصوصی برآورده ساخت؟! طبیعی است كه افراد مزبور در شرایط خاصی می‌توانند دارای حریم خصوصی باشند و همواره، و در هر شرایطی نمی‌توان منافع خصوصی را تابع منافع عمومی قلمداد كرد. اما بند سوم، به راحتی قابل پذیرش نیست؛ بدین معنا كه بسیاری اوقات مردم علاقه‌مند به دانستن بسیاری از چیزهایی هستند كه ما مجاز به انتشار آنها نیستیم. به راستی، آیا انتشار صحنه‌هایی از زندگی خصوصی یك هنرپیشنه و یا حتی یك فرد عادی، كه اتفاقا ممكن است بسیاری از مردم علاقه‌مند به دانستن آن باشند، برای ما مجاز است؟! برای مثال، انتشار خبر پیرامون «لكنت گفتاری یا كهولت سن و مرض لاعلاج» یك فرد عادی، تجاوز به حریم خصوصی محسوب می‌شود و غیرقابل توجیه است. اما بیان همین ویژگی‌ها، برای فردی كه نامزد مجلس و یا شورای شهر می‌باشد، ممكن است خارج از عرف و نزاكت نباشد و حتی بیان آن به نفع عموم باشد. همچنین كشف و معرفی جرم و جنایت، حفظ سلامت عمومی و جلوگیری از انحراف مردم است. همگان بر این باورند كه معرفی مقام‌های دولتی فاسد، ناكارآمد، فریب‌كار، در جهت منافع عمومی است.

بنابراین، پارادوكس وجود حق آزادی اطلاعات و حرمت حریم خصوصی بدین صورت قابل حل است كه اولاً، حق برخورداری از آزادی اطلاعات مطلق نیست، بلكه مقید به قیودی از جمله رعایت حریم خصوصی با شرایط خاص خود است. ثانیا، این حق خاص افراد، در تعارص با منافع عمومی می‌باشد و هنگام تعارض، منافع عمومی مقدّم است. به عبارت دیگر، اگر حق آزادی اطلاعات برای فردی در تعارض با منافع سایر افراد جامعه قرار گیرد، حق عموم مقدّم است. به بیانی دیگر، مردم برخوردار از حق آزادی اطلاعات هستند، اما نه در گرفتن اطلاعات از زندگی خصوصی افراد جامعه، و یا در جایی كه این آزادی، به ضرر جامعه بوده و به منافع عموم لطمه‌ای برساند، آزاد نیستند. ثالثا، نباید این آزادی گرفتن اطلاعات در یك جامعه دینی، با ارزش‌ها و هنجارهای دینی در تنافی باشد؛ به عبارت دیگر، خطوط قرمز جامعه باید مراعات شود.

روزنامه‌نگاری، شغل و یا حرفه؟

بحث دیگری كه در روزنامه‌نگاری مطرح می‌شود، شغل و یا حرفه بودن روزنامه‌نگاری است. میان شغل و حرفه تفاوت وجود دارد. درباره شغل، به هر كسی كه به هر كاری مشغول باشد شاغل اطلاق می‌شود. اشتغال در فرهنگ غرب، ترجمه واژه انگلیسی «employment» است و به اشتغال در یك پیشه، كسب، تجارت و یا... اطلاق می‌شود.11 به طور معمول، فعالیت‌های اقتصادی در بخش‌های رسمی اشتغال نامیده می‌شود. منظور از بخش رسمی اقتصاد، صنعت، خدمات و آن بخش از كشاورزی است كه دارای نیروی كار مزدبگیر باشد.12 پس، شاغل فرد مایل و قادر به كار است كه با توجه به سطح دستمزد رایج در بازار كار می‌كند.13 بنابراین، كار و شغل در اینجا، به معنای شغل و حرفه‌ای است كه دارای دستمزد است و ترجمه «work» می‌باشد. به هر فعالیت بدنی یا فكری، كه منجر به تولید كالا یا ایجاد خدمت می‌شود، اطلاق می‌شود.14 تعبیر دیگر، حرفه یا كار و كسبی كه شخص بدان استغال دارد، كار است.15 بنابراین، شاغل كسی است كه به كاری اشتغال دارد و برای او منشأ درآمدی است.

اما حرفه، از شغل متفاوت است. فرد صاحب حِرَف، صاحب مهارت، تخصص و دانشی است كه بر آن حقوقی مترتب است، دارای هویت خاصی است، و بر آن آثار و حقوقی مترتب می‌شود. بنابراین، می‌توان حرفه را دارای چنین شرایطی دانست:

1. مبتنی بر دانش، مهارت و یا هر دو می‌باشد؛

2. دارای هویت صنفی، گروهی، حقوقی و جمعی است؛

3. با هدف ارائه خدمتی برپا شده است؛

4. دارای مجموعه‌ای از قوانین حقوقی، قانونی و اخلاقی است.

آیا روزنامه‌نگاری یك شغل است، حرفه است، صنعت است، و یا تجارت؟ در پاسخ باید گفت: روزنامه‌نگاری یك حرفه است، مثل كسانی كه به گرایش‌های علمی همچون حقوق و یا طب یا مهندسی اشتغال دارند. در عین حال، روزنامه‌نگاری، همچون بسیاری از حِرَف، حرفه و صنعتی است كه باید آموخته شود.

روزنامه‌نگار موفق، لزوما روزنامه‌نگاری خوب نیست، اما روزنامه‌نگار خوب، باید روزنامه‌نگاری موفق هم باشد. اولین هدف روزنامه‌نگار، ایجاد ارتباط است؛ نشریه و روزنامه‌ای كه پس از چاپ فروش نرود، به اولین هدف خود دست نیافته است. روزنامه‌نگار حرفه‌ای و خوب، زمانی كه مطلبی را به گونه‌ای حرفه‌ای نگاشته، و به گونه‌ای جذاب در روزنامه و نشریه‌ای چاپ نماید، این سرمایه مطلوب و ارزشمندی برای او محسوب می‌شود و البته، خوب هم به فروش می‌رسد. مسئول تنظیم اخباری كه صفحات نشریه را خوب تنظیم می‌كند، تا روزنامه او به فروش برسد، كاملاً حرفه‌ای است. گفتن اینكه صفحه‌آرایی، یك حرفه است، نه یك هنر، برداشت غلطی است. بی‌شك، روزنامه‌نگاری یك حرفه است، اما روزنامه‌نگاری كه خودش را به حرفه‌اش محدود كند، به احتمال زیاد خواهد فهمید كه استعدادش چندان رشك برانگیز نیست: دانشی است بی‌مشتری، تاریخ روزنامه‌نگاری سرشار از سرگذشت مردانی است كه غرورشان به آنها اجازه نمی‌داد كه خود را دلال و تجارت پیشه بدانند.16

توجه به نكته‌ای در این باب حایز اهمیت است و آن اینكه فرد شاغل در عرصه رسانه‌ها و ارتباطات، در سنّت علوم كاربردی مشاغل، صرفا نظاره‌گر فرهنگ جامعه نخواهد بود، بلكه انتقال‌دهنده فرهنگ، دلبسته و علاقه‌مند به علوم فرهنگ كاربردی آموزشی و پرورشی، علوم سیاسی، مددكار اجتماعی، و شاید هم مفهوم آیینی الهیات ساده و بی‌پیرایش خواهد بود. شیوه و عادات آموخته مشاغل ارتباطی، نه تنها جویای نوع فرهنگی است كه ما خلق می‌كنیم، بلكه به دنبال نوع فرهنگی است كه باید خلق كنیم.17

از سوی دیگر، در این زمینه باید گفت: آیا روزنامه‌نگاری نیز همچون مشاغل پزشكی، پرستاری، مددكار اجتماعی و دبیری است كه در آنها، فرد شاغل موظف به ارائه خدمت یا مراقبت از افراد خاص و یا ارباب رجوع (دانش‌آموز یا بیمار) است؟ آیا حرفه روزنامه‌نگاری می‌تواند در این قالب شكل بگیرد و همچون حِرَف و مشاغل مزبور تلقّی شود؟ در پاسخ باید گفت: با توجه به شباهت‌هایی كه حرفه روزنامه‌نگاری با حرفه‌های سنّتی دارد، به دو دلیل این مسئله را به آسانی نمی‌توان پذیرفت:

اول اینكه، روزنامه‌نگاری حرفه‌ای قانونمند نیست و شاید در واقع اصلاً یك شغل و یا حرفه نباشد: هر شخص كه بتواند شغل مناسبی در صنعت رسانه‌ای به دست آورد، یك روزنامه‌نگار است. دوم اینكه، حتی اگر روزنامه‌نگاری یك حرفه باشد، مطمئنا این حرفه، همچون سایر حرف، كار «مواظبت و نگه‌داری» از افراد خاص و مشخص نیست، اما كاری است كه در چارچوب تجاری و نیز شرایطی بسیار رقابتی قرار می‌گیرد.18

شرایط حرفه‌ای شدن روزنامه‌نگار

با توجه به تعریف، جایگاه و منزلت روزنامه‌نگار حرفه‌ای، این سؤال مطرح می‌شود كه فردی با این منزلت، كه در استخدام یك سازمان است و می‌تواند نقش‌های گوناگونی را ایفا كند، دارای چه شرایطی است؟ چنین فردی فرایند حرفه‌ای شدن را از كجا به دست می‌آورد؟ نیازمند چه نوع آموزش‌هایی است؟ برای ایفای درست نقش‌های حرفه‌ای و كاری خود، چه نوع آموزش‌های تخصصی، تكمیلی و ضمن خدمت برای او لازم است؟

پیش از هر چیز باید گفت: روزنامه‌نگاری برای كسی كه آموزش‌های لازم و تخصصی را در زمینه كار پیچیده روزنامه‌نگاری دیده است، یك موفقیت بزرگ محسوب می‌شود. این موضوع، درباره روزنامه‌نگاران غیرحرفه‌ای و آماتور صادق نیست. برای یك روزنامه‌نگار، آموزش‌های تخصصی كافی، مناسب و صحیح، اهمیت بسزایی دارد. در عین حال، لزوما هر كسی كه دارای مدرك روزنامه‌نگاری است، روزنامه‌نگار، به ویژه روزنامه‌نگار حرفه‌ای نیست. ارائه آموزش‌های لازم، تخصص و تجربه كاری، برخوردار از آموزش‌های كلاسیك و آكادمیك، از جمله پیش‌شرط‌های روزنامه‌نگاری است. به عبارت دیگر، علاوه بر آموزش، تجربه كاری نیز از جمله پیش‌شرط‌های روزنامه‌نگاری است.

برخی صاحب‌نظران عرصه روزنامه‌نگاری، در پاسخ به اینكه چه چیزی یك روزنامه‌نگار را به روزنامه‌نگار حرفه‌ای تبدیل می‌كند، چنین پاسخ داده‌اند (در واقع، شرایط حرفه‌ای شدن را چنین ترسیم كرده‌اند):

جیمز رستون از نیویورك تایمز، «سرحالی و زنده‌دلی» را در این زمینه اصلی اساسی می‌داند. پل میلر از گروه روزنامه هایگانت در آمریكا، «زرنگی و حیله‌گری» را مهم می‌داند. هربرت بروكر، یكی از سردبیران معروف، «روكردن حقیقت و مو از ماست كشیدن» را ویژگی اصلی روزنامه‌نگار حرفه‌ای می‌داند. البته، یك روزنامه‌نگار باید پرانرژی باشد و بتواند حقیقت را بازگو كند، و حتی اگر لازم باشد از فریب‌كاری استفاده كند، اما اینها همه پاسخ‌هایی جزئی هستند. روزنامه‌نگار شدن، احتیاج به بسیاری چیزهای دیگر غیر از انرژی یا علاقه به كار دارد. با وجود این، آقای رستون در مدرسه روزنامه‌نگاری كلمبیا می‌گوید:

من طرفدار پر و پا قرص تربیت و آموزش تخصصی روزنامه‌نگاران هستم. در عین حال، ما در بین روزنامه‌نگاران نیویورك تایمز افرادی را داریم كه چندین مدرك دانشگاهی دارند و افرادی هم هستند كه تحصیلات عالیه را بنا به دلایلی به پایان نرسانده‌اند... اما هر دو گروه، خوب كار می‌كنند. وقتی پرونده این آدم‌ها را ورق می‌زنیم، با این واقعیت مواجه می‌شویم كه همه آنها این كیفیت بالا یعنی "سرحالی، انگیزه، زنده‌دلی" را دارند. حال شما هر نامی كه دوست دارید، به آن بدهید. بنابراین، به نظر من، كامل‌ترین و بهترین آموزش‌ها در امور تخصصی نمی‌تواند یك روزنامه‌نگار برجسته بسازد، مگر اینكه ویژگی اصلی، سرحالی و زنده‌دلی نیز همراه تخصص باشد.19

بدین ترتیب، در خصوص حرفه‌ای‌گری در روزنامه، صِرف تحصیلات و مدرك دانشگاهی شرط كافی نیست، هرچند از جمله شرایط لازم است. نكته مهم در مورد چنین افرادی این است كه علاوه بر مدرك دانشگاهی، نیازمند آموزش‌های عملی لازم نیز هستند. اما گاهی اوقات، افرادی فاقد مدرك دانشگاهی هستند، اما دارای نیرو بوده و علاقه كافی به كارشان دارند و از تجربه لازم در این زمینه برخوردارند. در این زمینه، ارائه آموزش‌های موردنیاز تخصصی ضروری است.

بنابراین، برای شروع كار، دانشجوی روزنامه‌نگاری باید از نظر معلومات هنری، علمی، نویسندگی، روابط عمومی و یا تجاری قابل قبول باشد. با نویسندگی، ادبیات، رعایت قواعد دستور زبان، و ساخت جمله آشنا باشد. دانشجویی كه در محیط غیرانگلیسی فارغ‌التحصیل شده است، باید درس‌های تخصصی انگلیسی را بگذراند تا بیش‌ترین بهره‌مندی را از منابع انگلیسی در زمینه روزنامه‌نگاری ببرد. هرچند افرادی كه با زبان انگلیسی هم آشنا نیستند، می‌توانند روزنامه‌نگار حرفه‌ای خوبی باشند، اما عملاً امكان استفاده از منابع انگلیسی برای آنان فراهم نیست. برای كار كردن در یك روزنامه خوب و معتبر، روزنامه‌نگار باید با زبان انگلیسی آشنا باشد. دقت، امانت و حساسیت نسبت به انتشار اخبار، سرمایه‌های اصلی یك روزنامه‌نگار حرفه‌ای است. آنچه مهم است، اینكه روزنامه‌نگار باید بتواند مطالب خود را به راحتی و به زبانی روان بنویسد و با قلم خود با مخاطب ارتباط برقرار كرده، با او حرف بزند. روزنامه‌نگاران معمولاً با واقعیت‌ها سروكار دارند، اما همین واقعیت‌ها در قالب زبان، قلم و واژگان بیان می‌شوند. روزنامه‌نگاری كه به زبان تسلط نداشته باشد، نمی‌تواند امیدی به تأثیرگذاری بر خوانندگانش داشته باشد. این نكته اهمیت تسلط بر چند زبان را نشان می‌دهد. هر چه فرد با زبان‌های بیشتری آشنا باشد، شانس بیشتری برای پیدا كردن شغل دارد.20

علاوه بر آن، «سرحالی و زنده‌دلی»، «زرنگی و حیله‌گری»، «مو از ماست كشیدن»، «پرانرژی و پركار»، «بیان حقیقت»، «آموزش تخصصی روزنامه‌نگاری»، «ترجیحا دارای مدرك دانشگاهی و تحصیلات عالی»، «علاقه و انگیزه نسبت به كار»، «دارای معلومات هنری، علمی، یا تجاری و تجربه كافی»، «آشنایی با زبان‌های زنده و رایج دنیا»، «دقت، امانت و حساسیت نسبت به اخبار» و... از جمله شرایط لازم برای یك روزنامه‌نگار حرفه‌ای است.

بدین ترتیب، روزنامه‌نگار حرفه‌ای كسی است كه آموزش‌های لازم را در رشته تخصصی خود دیده است. برای مثال، اگر فردی تحصیلات كلاسیك و دانشگاهی در زمینه روزنامه‌نگاری ندیده است، دست‌كم باید دوره‌های لازم آموزشی را در این زمینه دیده باشد. در چنین شرایطی تنها راه تشخیص یك روزنامه‌نگار حرفه‌ای از روزنامه‌نگار آماتور، داشتن تجربه، سوابق فعالیت مطبوعاتی، و اشتغال تمام وقت و فعال در یك نشریه و روزنامه است. در این صورت، با اندكی مسامحه، می‌توان چنین فردی را حرفه‌ای دانست.

ضرورت رعایت اخلاق در روزنامه‌نگاری

اولین سؤالی كه مطرح می‌شود این است: آیا اصولاً رسانه‌ها، به ویژه روزنامه‌نگاران می‌توانند «اخلاقی» باشند و امور مربوط به اخلاقیات اجتماع را رعایت كنند؟ چراكه توجه به ضرورت اطلاع‌رسانی و تمایل شدید مردم و افراد جامعه به دانستن چیزهایی كه برخی از افراد نمی‌خواهند آشكار شود، رعایت اصول اخلاقی را برای روزنامه‌نگاران ناممكن می‌سازد. در پاسخ باید گفت: هرچند رسانه‌ها و روزنامه‌نگاران ممكن است نتوانند یك معلم اخلاق خوبی برای مردم باشند و به شیوه خاص خود به اخلاق بپردازند، ولی می‌توانند اصول اخلاقی را مراعات كنند. این مهم و ضرورت رعایت اخلاق در رسانه‌ها و روزنامه‌نگاری، نسبت به دیگر حرفه‌ها، اهمیت بیشتری دارد؛ چراكه حرفه‌های دیگر، قلمرو و بُرد محدودتری دارند و اعمال غیر اخلاقی آنها به افراد و سایر حِرَف به راحتی سرایت نمی‌كند. ولی رسانه‌ها، واسط و حلقه وصل میان مردم و حكومت هستند و بخش زیادی از وقت آنان در اختیار رسانه‌ها و روزنامه‌نگاران است. از این‌رو، انتظار می‌رود آنان بیش از پیش به اخلاقیات پایبند باشند.

در روزنامه‌نگاری گاهی اوقات چنین بیان شده كه اصول اخلاقی، حتی از نوع بنیادین آن، همچون احسان، نیكوكاری، سودمندی و یا حتی نوع غیر مضر آن، خارج از بحث و حیطه روزنامه‌نگاری بوده و منحصرا باید [این‌گونه مفاهیم] تحت تأثیر قدرت [سیاسی] و یا فشار بازار شكل گرفته باشد. این پیشنهاد باید مورد بررسی قرار گیرد. دلیل اینكه روزنامه‌نگار باید در قلمرو اخلاق و چارچوب آن باشد [فعالیت كند]، این است كه حرفه روزنامه‌نگاری در [نظام‌های] دموكراسی، به عنوان تأمین‌كننده منافع و نیازهای عمومی جامعه است و این بدین معناست كه حرفه روزنامه‌نگاری باید عهده‌دار پخش و انتشار اطلاعات و عقاید باشد با توجه به اینكه نظام دموكراسی نتوانسته از عهده آن برآید. و بدین‌سان، نظام دموكراسی را قادر سازد تا بتواند آزادی شناخته شده در زمینه مطبوعات را عملی نماید.21

در جامعه اسلامی همانند نظام‌های دموكراسی، بلكه با تأكید بیشتر حرفه روزنامه‌نگاری باید مقید و پایبند به اخلاق باشد.

رعایت اخلاق اجتماعی و فردی و پای‌بندی به اخلاق، نه تنها در نجات فرد، بلكه در نجات جامعه نیز سهم مؤثری ایفا می‌كند؛ زیرا انسان اعم از اینكه در یك جامعه زندگی كند، و یا به دور از جامعه و اجتماع به سر ببرد، نیازمند اخلاق است. نیاز بشر به اخلاق، همانند نیاز وی به نبوت و وحی است. همان‌گونه كه هر فردی نیازمند به وحی است، خواه در جامعه زندگی كند و خواه زندگی فردی داشته باشد، در مسائل اخلاقی نیز چنین است؛ یعنی اولین انسان هم ناچار است با دستور اخلاقی آشنا باشد و به آن عمل كند.

ما نیازمند به فراگیری همه معارف الهی هستیم لیكن در شرایط كنونی نیاز به علم اخلاق و به دنبال آن تهذیب روح بیشتر است. در ساختار جامعه مدنی بسیاری از امور باید فراهم آید كه در رأس همه آنها تهذیب روح است. روح مهذّب و نفس مزكّی آن قدرت را دارد كه كمبودها را ترمیم كند. اگر روح تهذیب نشود، نه تنها انسان از امكانات، بهره خوبی نمی‌برد، بلكه ممكن است امكانات بیشتر نتیجه سوء بیشتری را به دنبال داشته باشد. انسان مهذّب جهان را پاكیزه نگه می‌دارد و انسان آلوده آن را آلوده می‌كند.22

مكارم اخلاق، گذشته از آنكه صاحبش را به عالی‌ترین درجات انسانیت رسانیده و بر دیگر افراد بشر فضیلت و برتری می‌دهد و در نتیجه، در آخرت هم به عالی‌ترین درجات بهشت برین ارتقا می‌دهد، ممكن است موصوفٌ به آنها هم در ردیف اولیای خداوند متعال قرار گرفته و مانند آنان به مرتبه كشف و كرامت برسد. در حال حاضر، عیب كار جهان در این است كه زمام‌داران آن صلاحیت اخلاقی، حسن نیت، عواطف نوع دوستی و نوع‌پروری، عدل و مروت ندارند. زهد، قناعت، عفت و امانت در میان آنان وجود ندارد؛ دارای فتوّت و شجاعت و غیرت و حمیت نیستند و اگر چنین افرادی دارای صلاحیت اخلاقی و مكارم اخلاق بودند، هرگز در سراسر جهان جنگ، نزاع، فتنه، فساد، تعدّی، تجاوز، فقر و فلاكت وجود نداشت.

در همه حرف و مشاغل رعایت اخلاق ضروری است. در مشاغل و حرفه‌هایی كه به نوعی با منافع و افكار عمومی در ارتباط است، این ضرورت دوچندان می‌شود. از جمله این قلمروها، روزنامه‌نگاری است. روزنامه‌نگار، به دلیل ارتباط با افكار عمومی و اینكه متولی اطلاع‌رسانی به جامعه است، با فعالیت حرفه‌ای خویش به افكار عمومی جهت می‌دهد. از این‌رو، رعایت صداقت، امانت، درستی، رازداری، و... از ابتدایی‌ترین شرایط روزنامه‌نگاری است.

وظایف اخلاقی، و اخلاق روزنامه‌نگاری

هر روزنامه‌نگاری با چهار مفهوم «رسالت»، «حقوق افراد»، «آزادی بیان» و «سودانگاری» مواجه می‌باشد كه هیچ‌یك را نباید قربانی دیگری كند. روزنامه‌نگاری و هر فعالیت رسانه‌ای باید برای ادامه حیات خویش، «سودآور» باشد، ولی این امر نباید به قیمت نقض حقوق افراد تمام شود. می‌تواند «رسالت» خاصی را دنبال كند، ولی این امر نباید با نقض فردیت و حقوق اشخاص حقیقی یا حقوقی همراه شود. همچنین رسانه می‌تواند «آزادانه» به نشر ایده‌ها و اخبار بپردازد، ولی نباید این امر حقوق افراد را خدشه‌دار كند.23 بنابراین، توجه به این چهار اصل اخلاقی ضروری است. با این حال، باید گفت: اگر چه اخلاق روزنامه‌نگاری را می‌توان به شیوه‌های گوناگون طبقه‌بندی كرد، اما ساده‌ترین این طبقه‌بندی، تمایز میان چیزی است كه از نظر اخلاقی لازم و یا ممنوع می‌باشد. در واقع، بایدها و نبایدهای اخلاقی ساده‌ترین شیوه طبقه‌بندی اخلاق روزنامه‌نگاری است.

الف. بایدهای اخلاقی

1. پای‌بندی به محاسن و مكارم اخلاقی: در یك تقسیم‌بندی كلی، می‌توان بایدها و دستورات اخلاقی را به دو دسته تقسیم كرد: محاسن اخلاق و مكارم اخلاق. محاسن اخلاقی، آن دسته از بایدها و دستورات اخلاقی است كه مربوط به روابط اجتماعی و جلب منافع مادی و چگونگی معاشرت با دیگران است و موجب بهبود زندگی مادی و رفاه اجتماعی می‌شود. از سوی دیگر، اخلاقیاتی كه معیار انسانیت انسان است و از طبع بالا، علو، تعالی روحی و معنوی انسان حكایت دارد و به بزرگواری و بزرگ‌منشی او مربوط می‌شود، در زمره مكارم اخلاق قرار می‌گیرد. به عبارت دیگر، همان‌گونه كه حسن خلق در مقابل سوء خلق قرار دارد، مكارم اخلاق را می‌توان مرحله تكامل‌یافته محاسن اخلاقی بیان كرد. در منابع دینی و روایی نیز در مواردی كه اولیای الهی خواسته‌اند پیرامون اخلاق حسن و خوب سخن بگویند و اهمیت، جایگاه و ارزش آن را بیان نمایند، از كلمه «حسن خلق» استفاده كرده‌اند. بدین‌وسیله، ما را بر ملكات حمیده و سجایای اخلاقی پسندیده تشویق و ترغیب نموده و از صفات ناپسند باز می‌دارند. برای مثال، پیامبراكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در این كلام گهربار خود می‌فرمایند: «من سعادة الرجل حسن الخلق و من شقاوته سوء الخلق.»24 اما در مواردی كه اولیای الهی خواسته‌اند از تعالی معنوی و كمال روحانی انسان سخن گویند و افراد جامعه را به ارزش‌های متعالی انسانی تشویق كنند، از مكارم اخلاق نام برده، آن را در كنار محاسن اخلاق آورده‌اند. در واقع، هدف اولیای الهی، و ادیان الهی به ویژه دین اسلام، تنها این نیست كه مردم را با اخلاق خوب اجتماعی آشنا سازند و آنان را تربیت نمایند، بلكه علاوه بر آن، هدف اصلی، انسان‌سازی و تعالی سجایای اخلاقی و انسانی است. بدین‌سان، رسول گرامی صلی‌الله‌علیه‌و‌آلهمی‌فرمایند: «بعثت لاتمّم مكارم اخلاق»؛25 به منظور رسیدن به مكارم اخلاق، به پیامبری مبعوث شدم. و چه زیبا، حضرت علی علیه‌السلام به همین دو موضوع اشاره، و تفاوت میان آن دو را بیان می‌كنند؛ آنجا كه می‌فرمایند: «ذلّلوا اخلاقكم بالمحاسن و قودوها الی المكارم»؛26 اخلاق خود را در آغاز، با صفات حمیده و محاسن اخلاق رام كنید؛ آن‌گاه، آن را به سوی مكارم اخلاق و سجایای عالی و ملكات نفسانی انسانی سوق دهید.

بنابراین، افرادی كه با مردم سر و كار دارند و به نوعی حرفه آنان ارتباط مستقیم با مردم دارد، همچون دست‌اندركاران رسانه‌های جمعی، مسئولان سیاسی و اجتماعی یك نظام و حكومت، متولیان نهادهای مدنی واسط میان حكومت و مردم و...، برای اجتناب از سوء استفاده موقعیت شغلی خویش، به شدت نیازمند پای‌بندی به اخلاق هستند. روزنامه‌نگاران و اصحاب رسانه‌های مكتوب، سمعی و حتی بصری به دلیل تأثیرگذاری بر افكار عمومی باید امانت‌دار مردم و رازدار آنان باشند.

2. تعهد در بیان حقایق: با فرض اینكه حرفه روزنامه‌نگاری، حرفه‌ای عمومی و با منافع عموم مردم در ارتباط است و روزنامه‌نگار باید برای تأمین منافع و نیازهای عمومی جامعه فعالیت كند، پس تعهد در بیان حقیقت، یك اصل اساسی و بنیادی برای روزنامه‌نگار است. روزنامه‌نگاران باید بی‌طرف بوده و در بازگو كردن اخبار صادق باشند، و حقایق را به انظار عمومی برسانند. آنها باید از تبعیض، حیله،27 دروغ و نیز فاش كردناسرار [شخصی]، و وارد شدن و تعدّی به حریم خصوصی افراد بپرهیزند.28

3. رعایت امانت و پای‌بندی به منافع عمومی: از سوی دیگر، صداقت و دقت در ارائه اطلاعات امری ضروری است. به دلیل آنكه اشخاص مصون از خطا و اشتباه نیستند، از این‌رو، باید نسبت به نقل مطالب و رعایت امانت در انتشار آن حساس بوده، از خطاهای تایپی اجتناب نموده، نسبت به افراد و مخاطبان پاسخگو باشیم. در برابر هرنوع اشكالی، انتقادپذیر و دارای سعه صدر باشیم.

تعهد و پای‌بندی به اصول اخلاقی و منافع عمومی جامعه اسلامی، رعایت گسترده و فراگیر اصل صداقت، واقعیت، بی‌طرفی، انصاف، توازن، راست‌گویی، رعایت امانت و... اصلی بنیادین و ضروری است. از این‌رو، روزنامه‌نگاران باید قضاوت‌های رسمی اخلاقی را از نظر اینكه آنان باید تسلیم و تابع منافع و علایق عمومی شوند، تمرین كنند.

در واقع، رعایت این‌گونه بایدهای اخلاقی، اولاً، مستلزم این است كه خود فرد ملتزم به محاسن و مكارم اخلاقی باشد و ثانیا، چون روزنامه‌نگار نقش هدایتگری در جامعه دارد، رعایت آنها را برای تعالی و هدایت جامعه به سمت و سوی محاسن اخلاقی ضروری بداند.

4. رعایت اصل بی‌طرفی: روزنامه‌نگار باید یك رویداد خبری را بی‌طرفانه گزارش و اصل «عینیت» را رعایت كند. همانند یك پستچی ناقل پیام خبری باشد و كوشش كند واقعه را به همان شكلی كه اتفاق افتاده گزارش كند، نه به صورتی كه خود او، سردبیر و یا افراد دیگر مایلند اتفاق افتاده باشد. در الگوهای ارتباطی به این اعمال نظرها، كه خودآگاه یا ناخودآگاه صورت می‌گیرد، «پارازیت» یا «اختلال» می‌گویند. بنابراین، اعمال نظر خبرنگار و یا مدیر روزنامه در كوچك و بزرگ كردن واقعه‌ای كه استحقاق و ارزش آن را ندارد، یك نوع اختلال محسوب می‌شود. به عبارت دیگر، كوشش روزنامه‌نگاران باید بر این باشد كه خبر را با در نظر گرفتن ارزش‌های نهفته در خبر گزارش كنند و نه با ارزش‌های ساختگی و یا اعمال نظرهایی كه خبر را به یك داستان تخیلی تبدیل می‌كند.29

5. تجزیه و تحلیل درست مسائل سیاسی: ورود به مسائل سیاسی، طرح، تجزیه و تحلیل مسائل سیاسی با هدف اطلاع‌رسانی و تنویر افكار عمومی و رشد سیاسی جامعه از دیگر امور پسندیده و بایسته‌ای است كه از جمله وظایف روزنامه‌نگاران محسوب می‌شود. یك روزنامه‌نگار، با برخورداری از هر مشی سیاسی، می‌تواند با رعایت مصالح عمومی، مسائل سیاسی را طرح و نسبت به اطلاع‌رسانی عمومی با حفظ اخلاق اجتماعی، صداقت و امانت، به تجزیه و تحلیل درست مسائل سیاسی بپردازد.

6. امین و رازدار: از آن‌رو كه معمولاً روزنامه‌نگاران افراد مورد اعتماد عموم هستند و اشخاص به دلیل اعتماد نسبی به آنان، مسائل شخصی و خصوصی زندگی خویش، اطلاعات محرمانه زندگی، تلفن شخصی، نشانی منزل خود و... را در اختیار آنان می‌گذارند، آنان باید در حفظ اسرار اشخاص، امین و رازدار باشند و بدین‌سان، اعتماد عمومی را نسبت به حرفه روزنامه‌نگاری تقویت كنند. كمترین بی‌توجهی به این مهم، موجبات سلب اعتماد عمومی را نسبت به روزنامه‌نگاران در پی خواهد داشت.

7. كمك به تلطیف فضای ملتهب جامعه: یكی از وظایف و مسئولیت‌های مهم روزنامه‌نگاران فعال، وظیفه‌شناس و مسئول، تعدیل فضای ملتهب جامعه، كمك به آرامش روانی آن، پاسخ به شبهات موجود و كمك به رشد آگاهی عمومی، و كشف سر منشأ شایعات و فسادها می‌باشد. بدین منظور و با هدف كمك به جامعه و در راستای خدمت به منافع عمومی، بهره‌گیری از سازوكارها و ابزارها و شگردهای نوین، البته با حفظ حرمت اشخاص و افراد و رعایت اخلاق حرفه‌ای روزنامه‌نگاری امری ضروری و بایسته است؛ به ویژه زمانی كه، افكار عمومی و نیز بخشی از جامعه از این طریق، متحمل ضرر و زیان شود و یا خسارت‌هایی متوجه قربانیان بی‌گناه باشد. برای انجام این مهم، ممكن است یك روزنامه‌نگار برای خدمت به منافع عموم، بهره‌گیری محدود از فریب و نیرنگ توجیه داشته باشد. البته مشروط بر اینكه حرمت، حیثیت و حریم افراد حفظ شده و اخلاق عمومی دچار خدشه نشود.

8. درك درست، قدرت تفكر و تحلیل مسائل: روزنامه‌نگاری مبتنی بر پایه اصول اخلاقی و حتی چیزی فراتر از مجموعه‌ای از بایدها و نبایدهاست. برای مثال، برای خدمت به منافع عمومی، آگاهی رسانی و كشف حقایق، بهره‌گیری اندك از حیله و نیرنگ و یا خدعه و یا تعدی و ورود به حریم شخصی افراد، می‌تواند مجوزی در جهت مبارزه با فساد علنی باشد. از این‌رو، روزنامه‌نگاری اخلاقی نوعی درك درستی است كه ناشی از قدرت تفكر و اندیشه، بر اساس اصول بنیادی زیان و سود و منفعت رساندن و تأمین نیاز ملی و عموم است.30 این مهم، در گرو درك درست، قدرتتشخیص و تفكر بالا از مسائل و شناخت درست مسائل اجتماعی است تا بر اساس این درك و شناخت، روزنامه‌نگار بتواند تشخیص دهد كه چه موضوعی مهم، حیاتی و ضروری جامعه است و برای این مهم آیا می‌توان از فریب و خدعه بهره گرفت یا نه؟

ب. نبایدهای اخلاقی

از سوی دیگر، یك روزنامه‌نگار علاوه بر پای‌بندی به اخلاق فردی و جمعی، و رعایت ارزش‌ها، هنجارها و بایدهای اخلاق عمومی، باید نسبت به نبایدهای اخلاقی نیز ملتزم بوده، و از ارتكاب آنها اجتناب نماید. نبایدهای اخلاقی، همان خطوط قرمز در حوزه اخلاق فردی و اجتماعی است و این دو، دو روی یك سكّه‌اند. گاهی اوقات رعایت بایدهای اخلاقی و التزام به آنها، محدود و مقید به شرایط و قیودی است. برای مثال، اگرچه روزنامه‌نگاران باید نسبت به بیان حقایق و امور و حوادث، هرچند كم‌اهمیت، متعهد و ملزم باشند، اما گاهی، بیان همه حقیقت، امری دشوار و گاهی غیرممكن است. به عبارت دیگر، گاهی اوقات عدم بیان حقایق و نه قلب و وارونه جلوه دادن حقایق، به مصلحت عموم است. از این‌رو، گاهی سانسور و گزینش مطالب ضروری می‌نماید. به بیان دیگر، گاهی اوقات بیان برخی حقایق اجتماعی و یا فردی، خلاف مصلحت عمومی است و موجب لكه‌دار شدن شخصیت افراد و یا موجبات ورود به حریم خصوصی افراد و یا جریحه‌دار شدن عفت عمومی می‌شود. در این صورت، بیان این‌گونه حقایقی كه چنین پیامدهایی برای فرد و یا جامعه در پی دارد، خلاف مصلحت عمومی است و به عنوان خط قرمز محسوب می‌شود. از این‌رو، در روزنامه‌نگاری اخلاق حكم می‌كند كه نبایدهای این عرصه لحاظ و مورد توجه قرار گیرد:

1. ورود به مسائل جناحی و سیاسی:هرچند ورود به مسائل سیاسی و تجزیه و تحلیل آنها پسندیده است، اما گاهی اوقات، یك روزنامه‌نگار به جای طرح منصفانه و بی‌طرفانه مسائل سیاسی و تحلیل درست واقعیت‌های سیاسی و اجتماعی، به دلیل تعلّق‌خاطر به یك جریان و یا حزب سیاسی، به تبلیغ و ترویج خط‌مشی سیاسی حزب خود می‌پردازد و بدین ترتیب، عملاً اختلاف، دودستگی، حزب‌بازی، بداخلاقی سیاسی، تخریب شخصیت افراد و جریان‌ها و... را در جامعه ترویج می‌كند. و این جملگی خلاف مصلحت عمومی جامعه است.

باید پذیرفت كه معمولاً ورود به مسائل سیاسی، تنش‌زاست و از این‌رو، دقت، انصاف و بی‌طرفی بیشتری را، به ویژه در حرفه روزنامه‌نگاری طلب می‌كند. اما اگر یك روزنامه‌نگار واقعی، به مسائل انتقادی و نظری، به ویژه به سوی روزنامه‌نگار سیاسی تمایل پیدا كند، مشكلات حرفه روزنامه‌نگاری وی مضاعف خواهد شد. امروزه در جوامع غربی، و به ویژه جوامع لیبرال در حالی كه انتظار می‌رود خدمات عمومی گسترده، با اصول بی‌طرفی، و توازن سازگار باشند، وجود مطبوعات خصوصی و تجاری، كه معمولاً دارای یك تعهد یا سرسپردگی و «تمایل» سیاسی هستند، رعایت این‌گونه اصول اخلاقی را با مشكلات جدی مواجه كرده است.

هرچند هیچ اشكالی بر روزنامه‌نگارانی كه حامی وضع موجودند نیست، از این‌رو، آنان آشكارا و صادقانه به مدت طولانی طرفدار و حامی وضع موجود خواهند بود، اما زمانی كه این طرف‌داری و حامی بودن، ساختگی یا تبلیغاتی باشد چطور؟ و تا چه حد یك سردبیری، كه دارای مسئولیت است، می‌تواند تلاش‌های خود را مصروف این امر كند تا اطمینان یابد كه همه عقاید گوناگون در مطبوعه مربوط به خودش بیان شده است؟ و تا چه حد می‌توان مطبوعات را به عنوان یك كل و قاعده، كه برخوردار از چنین مسئولیتی باشند [به ویژه در نقل دیدگاه‌های مخالفان خط‌مشی سیاسی روزنامه] توسعه داد؟ این در عرصه مطبوعات است؛ عرصه‌ای كه آرمان‌ها و ایده‌آل‌های اخلاقی، كه در ورای توجیه آزادانه مطبوعات نهفته است، به وسیله واقعیت‌های تجاری محدود شده است.31

2. حرمت‌شكنی:از دیگر نبایدهای اخلاقی، تمایز و تبعیض جنسی و نژادی، و سایر اشكال تبعیض، فریب، آزار و اذیت افراد، انواع تعرض‌ها به قلمرو زندگی خصوصی اشخاص، بهره‌برداری ناپسند و سوء استفاده از سوژه‌ها و افرادی كه مظلوم واقع شده‌اند، بزرگ‌نمایی حوادث جنایی و... با اهداف خاص، فروش داستان‌های جنایی و... می‌باشد. متأسفانه این ممنوعیت‌ها، و محدودیت‌ها و خط‌قرمزها عملاً در بسیاری از روزنامه‌های حرفه‌ای و توسط ژورنالیست‌های حرفه‌ای شكسته شده، رعایت نمی‌شود و خود زمینه‌ساز بسیاری از بداخلاقی‌های اجتماعی می‌شود. این بداخلاقی‌ها، قداست‌شكنی‌ها، شكستن خطوط قرمز، ورود به حریم خصوصی افراد، تبعیض‌های جنسی و نژادی، بزرگ‌نمایی حوادث و سوء استفاده از آنها، در جوامع لیبرال و سكولار، كه افراد تقید چندانی به آموزه‌های مذهبی ندارند، و هدف را توجیه‌گر وسیله می‌دانند، در عرصه روزنامه‌نگاری بسیار مشهود و برجسته است.

3. سوء استفاده از اعتماد عمومی:به دلیل آنكه روزنامه‌نگاران، به ویژه گزارشگران از اعتماد عمومی نسبی خوبی برخوردارند، نباید به گونه‌ای رفتار كرد كه این اعتماد عمومی سلب شود. سوء استفاده از اعتماد عمومی توسط روزنامه‌نگاران امری بسیار زشت و ناپسند می‌باشد. گرفتن اطلاعات خصوصی و محرمانه افراد، ضبط و پخش شنود و مكالمات تلفنی افراد، به ویژه مسائل خصوصی زناشویی افراد و شخصیت‌های سیاسی با هدف انزوای سیاسی آنان امری بسیار ناپسند و مذموم می‌باشد. روزنامه‌نگاران، به ویژه گزارشگران حرفه‌ای و كنجكاو، غالبا در پی كشف چیزهایی هستند كه ترجیحا باید محرمانه و مخفی بمانند و این مهم، جایگاه اجتماعی مطبوعه و خود آنان را برجسته می‌كند.

4. سانسور و قلب حقایق:در جوامع غیر دینی و سكولار، اگر در اخبار، گزارش‌ها و همچنین مصاحبه‌هایی كه در واقع منابع اطلاعاتی خوانندگان مطبوعات و یا حتی بینندگان تلویزیون‌های ماهواره‌ای هستند، دقت كنیم، متوجه می‌شویم كه آنها همواره در انتخاب اخبار، سیاست «سانسور» و یا «قلب حقایق» و یا «گزینشی بودن اخبار» را در قالب‌های گوناگون به شدت دنبال می‌كنند و بدین‌سان، از اعتماد عمومی سوء استفاده می‌كنند؛ از آن جمله:

1. بزرگ‌نمایی واقعیات كوچك برای مخفی نمودن واقعیات بزرگ‌تر؛

2. انكار یا حذف بخشی از حقایق یك موضوع، برای تحریف كل آن حقیقت؛

3. ابراز یك حقیقت همراه با تجزیه و تحلیل خاصی از آن، برای تحریف اصل موضوع؛

4. بیان یك حقیقت و تركیب آن با اكاذیب گوناگون برای محو آثار و نتایج آن؛

5. انتخاب واژه‌های منفی برای بیان یك حقیقت ارزشمند برای ایجاد دافعه در شنوندگان نسبت به آن؛

6. القای اندیشه‌های خاص سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، تاریخی و علمی در قالب «خبر و گزارش»؛

7. تخریب شخصیت‌های برجسته، فرهیخته و تأثیرگذار و ترویج عناصر فاسد مورد نظر.

حاصل آنكه، اخبار و گزارش‌های خبری روزنامه‌نگاران و حتی نویسندگان مطبوعات بیگانه و غربی، به دلیل جهت‌گیری خاص آنها، نه تنها برای عموم مردم مفید نیست، بلكه به عكس، آثار، پیامدها و خطرات زیادی به همراه دارد؛ زیرا هر كس با این منابع خبری مرتبط شود، گرچه فقط اندكی از پیام‌های كذب و تحریفات آنها را به مروز زمان باور كند و اندیشه‌های خود را بر اساس آن بنا نهد، خواسته یا ناخواسته از اهداف آنها پیروی خواهد كرد، بخصوص با توجه به بهره‌گیری آنان از برخی اصول روان‌شناسی كه در ضمیر ناخودآگاه مخاطبان تأثیر می‌گذارد. در این فرایند، گزینش مطالب به گونه‌ای است كه حتی اگر اطلاعات صحیح بعدی هم در اختیار مخاطبان قرار گیرد، اطلاعات ناصحیح اولیه اثر خاصِ خود را خواهد بخشید.

5. اشاعه فساد و ترویج بی بندوباری: در یك جامعه دینی پای‌بندی به ارزش‌ها، هنجارها، عفت عمومی، حرمت افراد و احترام به حریم خصوصی افراد، حرمت شایعه، ممنوعیت ایجاد دودستگی و اختلاف، پرهیز از نفاق و دورویی و... لازم و امری بایسته و پسندیده است. اشاعه و ترویج بی‌بندوباری و فساد از خطوط قرمز و نبایدهای اخلاقی محسوب می‌شود. متأسفانه، ترویج بی‌بند و باری توسط روزنامه‌نگاران و اصحاب رسانه‌های مكتوب، به ویژه مطبوعات زرد، از جمله عوامل مهم، و مؤلفه‌های در خور توجه در ایجاد انگیزه و روی‌آوری افراد، به ویژه جوانان به سمت و سوی پیام‌های موردنظر آشكار و پنهان، در رسانه‌هاست. بررسی‌ها نشان می‌دهد ظرف چند سال اخیر ورود برخی مطبوعات زرد (مطبوعات مبتذل، عامه‌پسند و جنجالی) و وجود روزنامه‌نگاران و اصحاب مطبوعات غیر پایبند به اخلاق عمومی جامعه، به عرصه رسانه‌های مكتوب كشور و استفاده این نشریات از عناوین جنجالی، هیجانی و همچنین بهره‌گیری از شخصیت‌های سینمایی و هنری و درج اخبار بی‌محتوا و توأم با بزرگ‌نمایی، انعكاس بیش از حد اخبار مربوط به بازیگران سینما و توجه مفرط به اخبار حوادث و...، موجب جلب توجه تعداد قابل توجهی از نوجوانان و جوانان به مطالب مندرج در آنها شده است و این مسئله موجب فراهم آمدن زمینه‌های گوناگون آسیب‌های اجتماعی شده است.32 عدم پای‌بندی این رسانه‌ها و گزارشگران و روزنامه‌نگاران به عفت عمومی و ترویج بی‌بند و باری اخلاقی، موجبات جریحه‌دار شدن افكار عمومی، خدشه‌دار شدن عفت عمومی و عدم پای‌بندی مذهبی و بلوغ زودرس نوجوانان و جوانان در مسائل جنسی را فراهم آورده است.33

6. جنگ روانی:روزنامه‌نگاران و گزارشگران رسانه‌های خبری، با برخورداری از ابزار مهم رسانه‌ای و با سلاح قلم، به راحتی و با حرفه خاص خود، می‌توانند با انتشار اخبار و گزارش‌های غیرواقعی، انتساب نادرست مطالب به افراد، فضاسازی مصنوعی، فضای عمومی جامعه را با بداخلاقی ژورنالیستی خود، دچار التهاب كاذب نمایند. در واقع، ایجاد جریان‌سازی و جنگ روانی از جمله سلاح‌های برنده اصحاب رسانه‌های مكتوب، به ویژه روزنامه‌نگاران حرفه‌ای است.

امروزه ژورنالیست‌های حرفه‌ای در جوامع غربی، با بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، به راحتی قادرند با جنگ روانی و ساختگی خود، روابط بین كشورها و دولت‌ها را تیره و تار و پیچیده كنند، بسیاری از قراردادهای مهم تجاری و بازرگانی را لغو، و به بی‌ثباتی، شورش‌های فرقه و قومی در سایر كشورها كمك نمایند و این همه ناشی از عدم پای‌بندی روزنامه‌نگاران حرفه‌ای به اخلاق عمومی است. هرچند این مهم در رسانه‌های ماهواره‌ای و تصویری صد چندان است، اما همچنان در رسانه‌های مكتوب كاربرد فراوان دارد؛ چراكه در تعریف جنگ روانی، آمده است: «استفاده طرّاحی شده از تبلیغات و ابزارهای مربوط به آن برای نفوذ در خصوصیات فكری دشمن، با توسّل به شیوه‌هایی كه موجب پیشرفت مقاصد امنیت ملی شود.»34 و این ویژگی امری مشترك میان همه رسانه‌هاست.

در قرآن كریم، آیات زیادی وجود دارد كه بیشتر آنها ناظر به جنگ‌های صدر اسلام در عصر پیامبر اكرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) می‌باشد. بخشی از این آیات در مقام پاسخ‌گویی به جنگ روانی دشمن بوده و درصدد است كه آنها را خنثا كند؛ بخش دیگری از آیات، كه جنبه تعرّضی دارد، می‌خواهد روحیه طرف مقابل را تحت تأثیر قرار داده، به تسلیم وادارد؛ بخشی دیگر از آیات نیز در زمانی كه مسلمانان احساس ضعف و شكست می‌كنند، درصدد تقویت روحیه آنان است.

در یك جامعه دینی با مراجعه به سنّت می‌توان روایات متعددی را در این زمینه بیان كرد. از مهم‌ترین روایات در این باب، روایاتی است كه حاكی از جواز به كار بردن خدعه در جنگ است: «الحربُ خدعة»35 جنگ روانی از مصادیق بارز «خدعه» به معنای «مكر، حیله و فریب» است.36

حال، همه سخن در این است كه در عصر انفجار اطلاعات، و سلطه غول رسانه‌های مكتوب، سمعی و بصری و ماهواره‌ای، همه همت و تلاش این رسانه‌ها ـ داخلی و بیگانه ـ پیروزی در جنگ نابرابر فرهنگی، سیاسی و اقتصادی می‌باشد. رسانه‌ای در این جنگ آگاهانه و خواسته، پیروز خواهد شد كه با بهره‌گیری از بهترین شگردهای تبلیغاتی و رسانه‌ای جذاب، و با تمام توان و ظرفیت جهانی، و با بهره‌گیری از سازوكارهای جنگ روانی، به ترویج فكر و اندیشه و فرهنگ خویش بپردازد. بنابراین، نیرنگ در جنگ و در برابر دشمن و در مقابله فرهنگ‌ها و تهاجم فرهنگی، توسط اصحاب رسانه‌ها امری بایسته است. اما آیا در اختلاف سلایق سیاسی در داخل، در اختلاف فكری و ایدئولوژی، و... جنگ روانی بر علیه نیروهای خودی و یكدیگر و ایجاد شكاف و دودستگی هم امری بایسته است و بداخلاقی رسانه‌ای محسوب نمی‌شود؟! به راستی، سوق دادن امكانات، توانمندی‌ها و ظرفیت‌های نیروهای داخلی، به جنگ روانی و فرسایشی بیهوده و تقابل نیروهای خودی با یكدیگر، پرداختن به موضوعات كم‌ارزش و بی‌حاصلی كه نتیجه‌ای جز فرصت‌سوزی ندارد، دقیقا مثل آنچه در دوره اصلاحات شاهد آن بودیم، امری پسندیده است؟! البته، آنچه نیز امروزه مطبوعات زرد در جامعه ما بدان دامن می‌زنند، مصداق روشن بداخلاقی و عدم پای‌بندی به اخلاق عمومی است و امری بسیار ناپسند و ضداخلاقی به شمار می‌رود.

7. شایعه‌سازی:«شایعه» عبارت از شرح، پیش‌بینی و توصیف رخدادهایی است كه غالبا در قالب غیررسمی و تأیید نشده توسط منابع مسئول و از جمله ژورنالست‌های حرفه‌ای ساخته و پرداخته، و از سوی بخش عظیمی از توده‌ها به طور جدّی مورد قبول قرار می‌گیرد. در مطالعه «شایعه» با دو تصور مختلف مواجهیم: برخی آن را یك پیام می‌دانند كه از فردی به فرد دیگر انتقال می‌یابد، با این ملاحظه كه فرد آغازین زنجیره انتقال، یك شاهد عینی است كه گزارش او با حقیقت مطابق بوده و تحریف‌ها در فرایند انتقال صورت می‌گیرد. عنصر اساسی تحلیل، همان گزارش، و مسئله اصلی آن، بیان علت انتقال است. از آنجا كه، حالت طبیعی ارتباطات، و انتقال درست و واقعی اطلاعات از منابع اصیل رفتار بهنجار و یك هنجار فرض می‌شود، شایعه، حالتی مرَضی و نابهنجار محسوب می‌شود.

در بیان دیگری می‌توان گفت: شایعه، ترویج خبری ساختگی است و واقعیت ندارد و بر پایه بزرگ‌نمایی، رعب‌آفرینی و یا تحریف استوار است. در بیان چنین خبری، جنبه كم‌رنگی از حقیقت و یا تفسیری خلاف واقع از خبری صحیح گنجانده شده است. هدف از پخش چنین خبری، تأثیر نهادن بر افكار عمومی، ملی، جهانی و یا نوعی دست‌یابی به اهداف سیاسی، نظامی و یا اقتصادی در قلمرو یك كشور یا جهان است. این از جمله شگردهای حرفه‌ای روزنامه‌نگاران است.

8. سوء استفاده از موقعیت شغلی:متأسفانه در جوامع سكولار، غیر سكولار و حتی اسلامی، روزنامه‌نگارانی كه كمتر به اخلاق عمومی پایبندند، برای رسیدن به منافع خویش، با سوء استفاده از موقعیت مهم شغلی خود و نیز سوء استفاده از اعتماد عمومی و با خدعه و نیرنگ و... فضای كاذبی در جامعه ایجاد و به بهانه جذب مخاطب، با انواع شگردهای ژورنالیستی، نقل اخبار كذبِ بدون منبع، طرح مسائل چالش‌برانگیز و تنش‌زا، استفاده ابزاری از زنان در نشریات زرد خود، بهره‌گیری از افراد مسئله‌دار در جامعه و بزرگ كردن آنها و...، فضای عمومی جامعه را ملتهب و ناخواسته اقدام به ایجاد فضای روانی در كشور كرده، حرمت و كرامت اشخاص و افراد را پایمال و اخلاق عمومی را خدشه‌دار می‌كنند. رعایت اخلاق حرفه‌ای روزنامه‌نگاری، هرگز چنین مداخلات ضد اخلاقی را اجازه نمی‌دهد.

9. ورود به حریم خصوصی افراد:ورود به عرصه امور مربوط به زندگی، به ویژه زندگی خصوصی افراد مشكل‌زاست. در حالی كه، برای یك روزنامه‌نگار راحت‌تر است بپذیرد كه نباید در امور مربوط به زندگی خصوصی افراد دخالت كند، اما تعیین و ترسیم مرز دقیق و دلخواه میان عرصه امور شخصی و عمومی افراد آسان نیست. معمولاً حریم خصوصی برخی افراد عادی، به دلیل نداشتن مسئولیت عمومی و موقعیت اجتماعی بالا و كم‌اهمیت بودن عرصه زندگی عمومی آنان، كمتر در معرض خطر ورود گزارشگران و روزنامه‌نگاران قرار می‌گیرد. اما گاهی اوقات، چنین شهروندانی به وسیله فرصت‌های خوب (مثل برنده شدن در كنكور، قرعه‌كشی بزرگ بانك‌ها و...) یا فرصت‌های بد (مثل متهم و یا قربانی شدن در یك حادثه جنایی)، در منظر عموم مردم تحت فشار قرار می‌گیرند. در چنین مواردی، امور محرمانه و حریم خصوصی افراد مطرح می‌شود كه باید محترم شمرده شود.37

اما همه سخن در این است كه آیا شكل و تركیب عمومی در امور سیاسی، تجارت، سرگرمی و ورزش باید كاملاً خصوصی و محرمانه باشد؟ در اینجا بیش از یك موضوع مطرح می‌شود. بسیاری از چنین قالب‌هایی مطرح و انتخاب می‌شوند. این موضوعات، در یك موقعیت از نظر اخلاقی، كاملاً هم‌سطح نیستند تا اگر انتشار آن به وسیله روزنامه‌نگاران دقیقا مورد نظر نباشد، مورد اعتراض قرار گیرد. برای مثال، آیا سیاست‌مداران مستحق زندگی خصوصی و مخفیانه هستند؟ معمولاً پاسخ این است كه گفته می‌شود عرصه‌های زندگی آنان، كه تحت تأثیر انجام وظایف عمومی ایشان قرار نمی‌گیرد، حقیقتا خصوصی است. از این‌رو، رسوایی مالی سیاست‌مداران [البته، رسوایی كه مربوط به مشاغل عمومی آنان باشد] می‌تواند [از طریق روزنامه‌نگاران] به طور قانونی در اخبار عمومی قرار گیرد. اما مسائل مربوط به رسوایی جنسی چنین نیستند. در عین حال، این امر، یعنی تمایزی كه مستلزم تقسیم زندگی یك شخص، به دو بخش مجزای خصوصی و عمومی باشد و در زمینه‌های اخلاقی و روان‌شناختی هم مورد پذیرش قرار گیرد، مورد تردید است. البته، در این زمینه یك مشكل بزرگ‌تری وجود دارد و آن اینكه، معمولاً سیاست‌مداران فاسد و رشوه‌خوار برای طفره رفتن از انتشار رفتارهای غیرقانونی فسادانگیز خویش، مدعی حریم خصوصی هستند و این‌گونه رفتارها را به حریم خصوصی خود نسبت می‌دهند.38

اصول اخلاق حرفه‌ای روزنامه‌نگاری

اصول بین‌المللی اخلاق حرفه‌ای در روزنامه‌نگاری، در نشستی مشورتی در سال‌های 1978ـ1983، به وسیله تعدادی از سازمان‌های روزنامه‌نگاری زیر برپا شد و به تصویب رسید: سازمان بین‌المللی روزنامه‌نگاران (IOJ)، فدراسیون بین‌المللی روزنامه‌نگاران (IFJ)، اتحادیه كاتولیك بین‌المللی مطبوعات (UCIP)، فدراسیون روزنامه‌نگاران آمریكای لاتین (FELAP)، فدراسیون كارگران مطبوعات آمریكای لاتین (FELATRAP)، فدراسیون روزنامه‌نگاران عرب (UAJ)، اتحادیه روزنامه‌نگاران آفریقا (UAJ)، كنفدراسیون روزنامه‌نگاران آسیا(CAJ).39

در اینجا، برخی اصول بین‌المللی اخلاق حرفه‌ای در روزنامه‌نگاری، كه به عنوان سنگ‌بنای تهیه قوانین اخلاقی در سطوح ملی و منطقه‌ای می‌باشد، به اختصار بیان می‌شود:

اصل اول:حق مردم در دست‌یابی به اطلاعات حقیقی؛ افراد حق دارند از طریق اطلاعات دقیق و جامع، به تصویری عینی از واقعیت دست یابند و آرای خود را آزادانه از طریق رسانه‌های گوناگون فرهنگ و ارتباطات بیان كنند.

اصل دوم:روزنامه‌نگار، وقف واقعیت عینی است؛ بارزترین وظیفه روزنامه‌نگاری این است كه با وقف صادقانه خویش نسبت به واقعیت عینی، خود را در خدمت حق مردم، در راه دست‌یابی به اطلاعات حقیقی و موثق قرار دهد و به نحوی رویدادها را وجدانا در گستره صحیح خود با ترسیم مناسبات اصلی و بدون تحریف و با كاربرد ظرفیت خلّاقانه خود انعكاس دهد، مطالب كافی در اختیار مردم قرار گیرد تا بتوانند با استفاده از این مطالب، به تصویری جامع و صحیح از جهان دست یابند.

اصل سوم:مسئولیت اجتماعی روزنامه‌نگار؛ اطلاعات در روزنامه‌نگاری، نه یك كالا، كه یك «خبر اجتماعی» است. این امر به این معناست كه روزنامه‌نگار در مسئولیت انتقال اطلاعات سهیم است. از این‌رو، نه تنها در برابر كسانی كه رسانه‌ها را كنترل می‌كنند، بلكه نهایتا در برابر مردم به طور كل و مشتمل بر انواع منافع اجتماعی، باید پاسخگو باشد. مسئولیت اجتماعی روزنامه‌نگار وی را ملزم می‌سازد كه تحت هر شرایطی همسو با وجدان اخلاقی خود عمل كند.

اصل چهارم:شرافت حرفه‌ای روزنامه‌نگار؛ نقش اجتماعی روزنامه‌نگار اقتضا می‌كند كه معیارهای عالی شرافت در این حرفه، مشتمل بر حق روزنامه‌نگار برای خودداری از كار برخلاف اعتقاد شخصی، حق عدم افشای منبع اطلاعات و همچنین حق شركت در روند تصمیم‌گیری در رسانه‌ای كه برای آن كار می‌كند، محفوظ بماند. شرافت حرفه‌ای به روزنامه‌نگار اجازه نمی‌دهد كه به هیچ نحو رشوه بپذیرد و یا برخلاف رفاه عمومی، به ارتقای منافع خصوصی و شخصی بپردازد.

اصل پنجم:دسترسی همگانی و مشاركت؛ ماهیت این حرفه اقتضا می‌كند كه روزنامه‌نگار دسترسی همگانی را به اطلاعات و مشاركت مردم را در رسانه‌ها، مشتمل بر حق تصحیح یا اصلاح و حق پاسخ‌گویی ارتقا دهد.

اصل ششم:احترام به حریم خصوصی و شئون انسانی؛ احترام به حق فردی، حفظ حریم و اسرار خصوصی و شئونات انسانی، كه با قوانین ملی و بین‌المللی مربوط به حفظ حقوق و شهرت افرد، منع افترا، تهمت، توهین و مخدوش كردن شهرت افراد هماهنگ است، بخشی لاینفك از معیارهای حرفه‌ای روزنامه‌نگار محسوب می‌شود.

اصل هفتم:احترام به منافع عمومی؛ معیارهای حرفه‌ای روزنامه‌نگار، احترام بایسته را برای جامعه ملی، نهادهای دموكراتیك و عفت عمومی تجویز می‌كنند.

اصل هشتم:احترام به ارزش‌های جهانی و تنوع فرهنگ‌ها؛ یك روزنامه‌نگار واقعی در حالی كه به شخصیت، به ویژه ارزش و شأن هر فرهنگ و همچنین به حق انتخاب و توسعه آزادانه نظام‌های فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی، سیاسی به وسیله مردم، احترام می‌گذارد، مدافع ارزش‌های عام انسانی، مدافع صلح، دموكراسی، حقوق بشر، پیشرفت اجتماعی و ملی است.

اصل نهم:امحای جنگ و سایر مصایب فراروی بشر؛ تعهد اخلاقی نسبت به ارزش‌های عام انسانی، روزنامه‌نگار را به پرهیز از هر نوع توجیه و یا تحریك به جنگ‌های متجاوزانه و مسابقه تسلیحاتی، به ویژه تسلیحات هسته‌ای، و پرهیز از خشونت، نفرت یا تبعیض، نژادپرستی و... وامی‌دارد. با چنین رویه‌ای روزنامه‌نگار می‌تواند به امحای جهل و سوء تفاهم میان مردم كمك كند.

اصل دهم:ارتقای نظم نوین اطلاعاتی و ارتباطی جهانی؛ روزنامه‌نگار در جهان معاصر در چارچوبی از حركت به سوی مناسبات نوین بین‌المللی به طور عام و در چارچوبی از نظم نوین اطلاعاتی به طور خاص، عمل می‌كند. هدف این نظم نوین، استعمارزدایی و دموكراتیك كردن اطلاعات و ارتباطات در سطوح ملی و بین‌المللی است كه بر پایه همزیستی مسالمت‌آمیز مردم و با احترام كامل به هویت فرهنگی آنان صورت می‌گیرد. تعهد ویژه روزنامه‌نگار در این زمینه، ارتقای روند دموكراتیك كردن مناسبات بین‌المللی در عرصه اطلاعات است كه با عنایت به حفاظت و تقویت مناسبات دوستانه و مسالمت‌آمیز مردم و دولت‌ها صورت می‌پذیرد.40

از سوی دیگر، قوانین اتحادیه ملی روزنامه‌نگاران (NUJ) در مقایسه با قوانین جدید، قدیمی‌تر بوده، و وظایف روزنامه‌نگاران را چنین بیان می‌كند:

1. هر خبرنگار موظف است فعالیت‌های خود را با بالاترین استانداردهای حرفه‌ای و اخلاقی منطبق كند.

2. هر خبرنگار در جمع‌آوری اطلاعات و بیان نظرات و انتقادات خود، باید همیشه از اصل آزادی مطبوعات و سایر رسانه‌ها دفاع كند. او باید برای حذف مصادیق تحریف، جلوگیری از اشاعه اخبار یا سانسور تلاش كند.

3. خبرنگار باید تلاش كند تا اطلاعاتی كه منتشر می‌كند، منصفانه و دقیق باشد و از بیان نظرات و حدس‌های خود تحت عنوان حقایق، و همچنین دروغ‌پردازی به واسطه تحریف، انتخاب قسمتی خاص و یا غلط جلوه دادن اطلاعات به دست آمده، خودداری نماید.

4. خبرنگار باید بی‌دقتی‌ای را كه منجر به صدمه به شخصیت فرد می‌شود، به سرعت تصحیح نموده و اطمینان حاصل كند كه به نحو مناسب و شایسته در رسانه تصحیح شده و از وی معذرت‌خواهی شود. ضمنا، اگر موضوع بسیار مهم است به افرادی كه از آنان انتقاد شده، حق و فرصت پاسخ‌گویی بدهد.

5. هر خبرنگار باید فقط مستقیم و بدون واسطه به اطلاعات، تصاویر و عكس‌های مورد نظر خود دست پیدا كند. استفاده از دیگر ابزار برای این مقصود تنها زمانی توجیه‌پذیر است كه منافع عمومی مدّنظر باشد. خبرنگار حق دارد به مخالفت آگاهانه خود با استفاده از این ابزارها جامه عمل بپوشاند.

6. خبرنگار نباید به بهانه ملاحظات و منافع عمومی، برای زندگی خصوصی و یا عواطف دیگران ایجاد مزاحمت نماید.

7. خبرنگار باید از منابع اطلاعاتی محرمانه خود محافظت نماید.

8. خبرنگار نباید رشوه بگیرد، همچنین نباید اجازه دهد دیگر عوامل مشابه بر عملكرد حرفه‌ای وی تأثیر بگذارد.

9. خبرنگار نباید به خاطر تبلیغات تجاری و یا مواردی از این قبیل، دست به تحریف و یا منع انتشار حقیقت بزند.

10. خبرنگار تنها زمانی مجاز به ذكر سن، جنسیت، قومیت، رنگ پوست، مذهب، معلولیت، وضعیت تأهل، و یا تمایلات جنسی دیگران است كه این اطلاعات كاملاً به موضوع كاری او مرتبط باشند. خبرنگار نباید مطالبی را تهیه و یا اشاعه نماید كه مشوق تبعیض، استهزا، تعصّب و یا تنفّر نسبت به یكی از موارد فوق باشد.

11. خبرنگار نباید آگاهانه باعث انتشار عكسی شود كه دستكاری شده، مگر اینكه این توضیح به صورت شفاف در مورد عكس داده شود. دستكاری شامل موارد زیر نمی‌شود: پرداخت معمولی عكس، براق كردن و جلوه دادن، تنظیم رنگ، لكه‌برداری كردن، تنظیم كُنتراست، بریدن حاشیه و یا پوشاندن صورت به دلایل قانونی یا امنیتی.

12. خبرنگار نباید از اطلاعات به دست آمده در حین انجام وظیفه و پیش از انتشار آن برای عموم، استفاده خصوصی ببرد.

13. خبرنگار نباید از طریق جملات، نوع صحبت و یا ظاهر و قیافه خود، به تبلیغ كالاها یا خدمات تجاری بپردازد كه به نفع خود او و یا كارفرمای او می‌شود.41

به نظر می‌رسد، همه بندهای فوق را می‌توان در یك جامعه دینی نیز اجرا نمود، به گونه‌ای كه هم با اصول و ارزش‌های حاكم بر جامعه دینی در تنافی نباشد و هم خبرنگاران و گزارشگران پایبند به این مبانی باشند.

آسیب‌شناسی روزنامه‌نگاری

اگر یك روزنامه‌نگار دارای شغل ثابت باشد و از نظر كاری به سازمانی وابسته، و در استخدام آن باشد، به ناچار بسیاری اوقات مجبور است در پی تأمین و تحقق اهداف سازمان مربوط فعالیت كند. چنین فردی، گاهی اوقات مجبور می‌شود برای تأمین اهداف و منافع سازمان، برخی اصول اخلاقی را زیر پا گذارد. كسانی كه قوانین حرفه‌ای را زیر پا می‌گذارند، در برخی موارد ممكن است با جریمه یا تنبیه و حتی اخراج از محل كار خود، به عنوان راه حل نهایی و پایانی روبه‌رو شوند.

در اینجا به برخی از این آسیب‌ها اشاره می‌گردد:

1. وابستگی به منابع قدرت و ثروت

با فرض استخدام روزنامه‌نگار در یك سازمانی، آیا این وابستگی برای او تعلّق‌خاطر نمی‌آورد؟ با وجود این، آیا به راستی یك روزنامه‌نگار در عمل، به اصول اخلاقی روزنامه‌نگاری پایبند است؟ متأسفانه آسیب بزرگی كه امروز روزنامه‌نگاران با آن دست و پنجه نرم می‌كنند، وابستگی و تعلّق آنان به منابع قدرت و ثروت است. از این‌رو، در بسیاری از موارد، روزنامه‌نگاران، برای حفظ موقعیت شغلی و حرفه‌ای خود، اصول اخلاقی را رعایت نمی‌كنند.

امروزه، روزنامه‌نگارها به طور فزاینده برای سازمان‌ها و ارگان‌هایی كار می‌كنند كه در جست‌وجوی قدرت و نیز سود و منفعت بوده، و بیش از اینكه به كیفیت و نتیجه اخلاقی كار خود توجه كنند، نگران كمیت‌هایی همچون میزان مخاطب، درآمد و سودمندهای تبلیغاتی هستند.

در نتیجه، ترقی و پیشرفت حرفه روزنامه‌نگارها (جز در موارد اندك)، كه وابسته به خصوصیات و نقش فرد روزنامه‌نگار در موفقیت تجاری سازمان خود است، چندان وابسته به اصول اخلاقی نمی‌باشد. در حقیقت، از این‌رو، موفقیت بیشتر مانند پیروی از اندیشه‌های اخلاقی مغفولٌ‌عنه، همچون محرمانه بودن یا سرّی بودن مطلب هستند. این مسئله منجر به موضوعی می‌شود كه به این سادگی جایگاهی در اخلاق روزنامه‌نگاری ندارند. حتی اصول غیرمضر و خیرخواهانه یا نیكوكارانه هم باید به شكلی خنده‌دار و تمسخرآمیز، خارج از حیطه روزنامه‌نگاری باشند؛ زیرا روزنامه‌نگاری از این دیدگاه تنها با قدرت بازار شكل گرفته و به وجود آمده است.42

2. نقش ارزش‌ها و جهت‌گیری‌های سازمانی در گزینش اخبار

اغلب بر این عقیده‌اند كه اخبار، به شكل اجتناب‌ناپذیری تحت تأثیر برنامه‌های روزمرّه سازمانی، قید و بندهای موجود در تهیه یك برنامه و نیز ارزش‌های روزنامه‌نگاری هستند. در نتیجه، در اخبار و گزینش آن، جهت‌گیری‌های خاصی وجود دارد.

بعضی از جهت‌گیری‌ها اجتناب‌ناپذیرند: روزنامه‌نگاران مانند هر فرد دیگری، برای خود عقاید و افكاری دارند و در نتیجه، نمی‌توانند حوادث را در یك شكل كاملاً عاری از هرگونه جهت‌گیری گزینش و مطرح كنند. اما چنین نفوذ و جهت‌گیری‌هایی پیش از آنكه طرف‌داری‌های عمدی و حساب شده به شمار آیند، پیامدهای غیرعمدی و اجتناب‌ناپذیری هستند كه خود سازمان خبری ایجاد می‌كند.

صاحبان قدرت و حتی ثروت، با ارائه اخبار خاص و گزینشی به خبرنگاران، آنان را زیر نفوذ قرار داده و اداره می‌كنند. شكل دیگر كنترل اخبار، انتشار هماهنگ شده اخبار در زمان‌های خاص است. برای مثال، چاپ اخبار «بد»، در روزهای خاص و یا چاپ اخبار به شكلی كه اخبار «بد»، اخبار «خوب» را تحت‌الشعاع قرار دهند،43 و یا تیترزنی مشابه و همزمان مطبوعات زرد، با هدف جریان‌سازی و فشار بر افكار عمومی و ایجاد فضای ملتهب در جامعه برای بایكوت كردن یك جریان و یا... از جمله این امور غیر اخلاقی ژورنالیستی است.

3. نقش عامل قدرت و ثروت در خبررسانی

سیاست‌مداران و مقام‌هایی كه به خبرنگاران دسترسی دارند، غالبا می‌توانند به عنوان منبع اطلاعات، از مقام خود برای رفع نیازهای شخصی و یا سازمانی سود ببرند. آنها و سازمان‌های روابط عمومی‌شان، غالبا تلاش می‌كنند اخبار را به نحوی پیش ببرند كه افكار عمومی را زیر نفوذ قرار دهند. این تماس‌ها نه تنها نویسنده را به منابع بسیار نزدیك می‌كند، بلكه یك همزیستی ناسالمی را به وجود می‌آورد كه به سرعت استقلال خبرنگاران را از میان برمی‌دارد.

برخی عقیده دارند كه همكاری سیاست‌مداران با منابع خبری، به خبرنگاران اجازه می‌دهد تا توجه دقیقی به دیدگاه‌های كسانی داشته باشند كه در رأس قدرت هستند و جالب‌ترین مسئله هم برای مردم، همین نظرها و دیدگاه‌هاست. از سوی دیگر، همكاری بین خبرنگار و منبع اطلاعاتی موجب تسلط بر خبرنگار نیست.

با وجود این، هنوز باید یك مسئله مهم و عمده را درباره سلطه منبع اخبار و گزارش‌ها در نظر داشت و آن اینكه اگرچه منابع ممكن است در مورد اخبار تصمیم‌گیرنده نباشند، اما ممكن است آنها هنوز بتوانند چشم‌انداز و دورنمایی را كه خبر از آن نشأت گرفته، زیر نفوذ خود در بیاورند. خطر دیگری كه در این رابطه خبرنگاران حرفه‌ای با آن مواجهند این است كه حتی اگر آنها زیر سلطه و نفوذ یك منبع و از جمله صاحبان قدرت و یا سیاست‌مداران درنیایند، ممكن است با تماس‌های مكرر و به تدریج، جذب ارزش‌ها و چشم‌اندازهای منبع خبری شوند تا جایی كه منبع و خبرنگار به صورت متحدان واقعی درآیند. گزارشگران و روزنامه‌نگاران غیرحرفه‌ای و عمومی هم همانند روزنامه‌نگاران حرفه‌ای، از خطر كنترل از سوی منابع خبری در امان نیستند. اگرچه در مقایسه با یك متخصص، یك گزارشگر عمومی قید و بند كمتری هنگام مطرح كردن سؤالاتش دارد، اما نداشتن آشنایی كافی با منبع و با موضوع خبری نیز می‌تواند وضعیتی را به وجود آورد كه در آن، منبع بتواند از بی‌تجربگی روزنامه‌نگار و گزارشگر بهره‌برداری كرده و اخبار را كنترل نماید.44

خبرنگاران متنفذ سیاسی، از امتیاز مهم دیگری هم برخوردارند كه به آنها امكان می‌دهد تا وظایفشان را راحت‌تر انجام دهند. آنها قبل از انتشار رسمی و علنی شدن هر سند، خبر و یا گزارشی، به آن دسترسی دارند.

4. عدم اشتغال روزنامه‌نگاران در مطبوعات

بی‌تردید، مطبوعات مانند زمینه‌های دیگر، به متخصصان و كارشناسان مخصوص به خود نیاز دارد. متأسفانه آمارها نشان می‌دهد كه بسیاری از دانشجویان رشته روزنامه‌نگاری در ایران، پس از اتمام تحصیلات خود، به كار اصلی خود اشتغال ندارند. در مقابل، افرادی غیرمتخصص وارد كارهای مطبوعاتی می‌شوند. طبق یك آمار، از سال 1345ـ1373 حدود 900 نفر در رشته روزنامه‌نگاری از دانشگاه‌های داخل كشور فارغ‌التحصیل شده‌اند. ولی در سال 1373 قریب 93 درصد آنان، در مطبوعات اشتغال نداشته‌اند45 البته، دلیل این مسئله، یا عدم تناسب مواد درسی رشته روزنامه‌نگاری با نیازها و شرایط اجتماعی كشور است و یا اینكه اشتغال در مطبوعات از لحاظ اقتصادی برای آنان مقرون به صرفه نیست. به هرحال، باید در این مورد اقدامی اساسی صورت گیرد و این مشكل جدّی حل شود.

موارد مزبور بخشی از مشكلاتی است كه دامنگیر مطبوعات، به ویژه پس از انقلاب اسلامی شده است. نقایص مذكور از طرفی، مانع آن می‌شود كه مطبوعات نقش خویش را در باروری و بالندگی فرهنگ خودی ایفا نمایند و دچار آسیب عدم برخورداری از نیروهای ماهر و مجرب و حرفه‌ای شوند. از سوی دیگر، موجب می‌شود تا صحنه برای تاخت و تازهای مهاجمان فرهنگی باز شود و بدون رقیب به فعالیت بپردازند.46

5. انتشار خبر با منبع نامشخص

یكی از آثار و پیامدهای وابستگی به منابع قدرت و ثروت این است كه همواره نوعی توافق ضمنی میان خبرنگاران و روزنامه‌نگاران با سیاست‌مداران و منابع قدرت و یا ثروت وجود دارد مبنی بر اینكه اخبار محرمانه و دست اول را با منبع نامشخص نقل و منتشر كنند. این جلوگیری از مشخص كردن منبع، یكی از ابزار قدرتی است كه سیستم لابی در اختیار دارد. اگر قرار باشد خبر با منبع مشخص ذكر شود، بسیاری از صاحبان قدرت و ثروت حاضر نیستند اخبار محرمانه را در اختیار روزنامه‌نگاران و یا گزارشگران قرار دهند. به عبارت دیگر، ذكر نام منابع خبر، موجب امتناع آنان از افشای اطلاعات بعدی خواهد شد. بنابراین، با مخفی نگاه داشتن نام منبع خبر، خبرنگار بهتر می‌تواند اطلاعات جدید و محرمانه را از این‌گونه افراد به دست آورد.

یكی از نتایج سریعی كه از قانون «عدم استناد» گرفته می‌شود این است كه خبرنگاران متنفذ سیاسی (لابی)، در نقل اخبار و گزارش خود، از عباراتی كلی كه منابع خبری‌شان را مشخص نكند، استفاده می‌كنند؛ عباراتی همچون «وزیران... هستند»، «منابع نزدیك به نخست‌وزیر...»، «نمایندگان مجلس عوام...»، «یك منبع موثق ...»، «منابع آگاه و...»، «منابع خبری...»، كه عمدا منبع خبری را پنهان نگاه می‌دارد. معمولاً، خبرنگاران با استفاده از این عبارات مصطلح، با افزایش اهمیت منبع خبر، شایعه‌ای را به عنوان حقیقت منتشر می‌كنند. طبیعی است در جایی كه نامی از منبع خبر و یا گزارش برده نشود، كنترل صحت و سقم خبر و گزارش ناممكن است.

به نظر می‌رسد در این میان، پیمان، علاقه و داد و ستدی دوجانبه و سازشكارانه سودآوری وجود دارد: خبرنگار و گزارشگر متنفذ سیاسی، به راحتی به اطلاعات و شایعات دست پیدا می‌كنند. در مقابل، نام منبع اطلاعاتی خود را پنهان نگاه داشته و آن را فاش نمی‌كنند.47

6. خدعه و حقه در گرفتن اطلاعات

متأسفانه بهره‌گیری از خدعه و دام و حقه، كه شگردی قدیمی و مربوط به روزنامه‌های عامه‌پسند است، هنوز در نشریات و توسط روزنامه‌نگاران برای جذب مخاطب كم و بیش وجود داشته و مرسوم است. برای مثال، خبرنگار با لباس مبدل نزد فردی كه معتاد به مواد مخدر یا فروشنده مواد است، می‌رود و وانمود می‌كند كه معتاد یا فروشنده است و از این طریق، اطلاعات مورد نیاز خود را به دست می‌آورد. گاهی از همین طریق و یا به بهانه دیگر، وارد حریم خصوصی افراد شده، و اقدام به جمع‌آوری اطلاعات مورد نیاز كرده، و در فرصت مناسب، از این‌گونه اطلاعات بر علیه فرد مزبور استفاده می‌كند. بهره‌گیری از این شگرد، در مسائل اجتماعی و جریان‌های سیاسی، اطلاعاتی، و در موسم انتخابات و گرفتن مخفیانه اطلاعات از افراد، و استفاده از آنها بر علیه فرد، سنّت رایج در جامعه ما و در میان خبرنگاران و گزارشگران است. طبیعی است چنین شگردی در خصوص دشمن و گرفتن اطلاعات محرمانه از آن شایسته است. اما آیا در درون یك جامعه دموكراتیك، گرفتن اطلاعات می‌تواند مجوزی برای ورود به حریم خصوصی افراد باشد؟

7. سرقت آثار علمی

یكی از وظایف مهم روزنامه‌نگاری، حفظ و احترام به حقوق مالكیت معنوی افراد است. متأسفانه آسیبی كه امروزه بسیاری از روزنامه‌نگاران، گزارشگران، تحلیلگران و به ویژه نویسندگان را تهدید می‌كند، سرقت آثار علمی دیگران است. از منظر قانون و اخلاق حرفه‌ای روزنامه‌نگاری، یك روزنامه‌نگار، گزارشگر، نویسنده، خبرنگار و... باید به حقوق مالكیت معنوی افراد احترام گذارد. اثری كه در مطبوعه‌ای از كسی چاپ و منتشر شده است، متعلق به اوست. دیگران حق انتساب آن را به خود ندارند. این عمل، علاوه براین كه، نوعی بداخلاق حرفه‌ای است، بر اساس قانون نیز جرم تلقّی می‌شود. یك روزنامه‌نگار حق ندارد، گزارش، تحلیل، مقاله، عكس، و... دیگران را به نام خود نقل و یا منتشر نماید.

8. آزار و اذیت

هرچند خبرنگاران، گزارشگران و عكاسان از نظر اخلاقی مجاز به آزار و اذیت و یا ارعاب، تعقیب مداوم افراد برای به دست آوردن اطلاعات و یا تصاویر مورد نظرشان نیستند، اما معمولاً این رویه ناپسند در میان بسیاری از خبرنگاران وجود دارد. ایشان معمولاً بدون رضایت افراد، از اماكن خصوصی عكس می‌گیرند و بدین‌سان، با اعتبار و حیثیت افراد بازی می‌كنند و موجب آزار و اذیت آنان می‌شوند. یا گاهی اوقات، برخی افراد مدام در تعقیب خبرنگاران و گزارشگران و روزنامه‌نگاران بوده، تا از این طریق، اطلاعات خاصی را از آنان بگیرند. بدین ترتیب، مزاحمت‌هایی از این جهت متوجه این‌گونه افراد می‌شود.

9. سوء استفاده از پرونده‌های جرایم جنسی

سوء استفاده ابزاری از افراد در هر شرایطی، عملی غیراخلاقی است. روزنامه‌نگاران و مطبوعات نباید از افراد، به ویژه از زنان و كودكان و نوجوانان زیر شانزده سال، كه دارای پرونده مربوط به جرایم جنسی هستند، اعم از قربانی و یا شاهد، سوء استفاده كنند. اگرچه این عمل غیرقانونی هم نباشد، ولی انتشار اسامی، تصاویر افراد، به ویژه زنان بزهكار و... خلاف عفت، اخلاق و منافع عمومی در یك جامعه دینی است. حتی اگر قانون مطبوعات هم افراد را از این كار رسما منع نكرده باشد، باز هم نباید نامی از آنان برده شود؛ چراكه چنین عملی اخلاقا درست نیست. بنابراین، روزنامه‌نگاران و مطبوعات نباید نام قربانیان تجاوز جنسی را ذكر كنند و یا اقدام به انتشار مطالبی كنند كه موجب فاش شدن هویت این افراد شود، مگر اینكه توجیهات كافی برای این كار داشته باشند و یا در این زمینه منع قانونی وجود نداشته باشد.

این معضل در جرایم غیرجنسی هم وجود دارد. متأسفانه، خبرنگاران و گزارشگران، با استفاده ابزاری از زنان، اقدام به انتشار زندگی خصوصی افراد و تصاویر آنان برای جلب و جذب مخاطب می‌كنند. این آسیبی بزرگ در یك جامعه دینی است كه قانونا و اخلاقا ممنوع می‌باشد.

10. وسایل شنود

بسیاری اوقات دیده شده است خبرنگاران به دلیل سماجت و لجاجت و یا از روی كینه و گرفتن زهرچشم از افراد و یا حتی به خاطر حس كنجكاوی، سعی در كسب یا انتشار اطلاعاتی می‌كنند كه با استفاده از وسایل شنود مخفی و یا از طریق استراق سمع، گفت‌وگوهای خصوصی و حتی تلفنی افراد را به دست آورده، و با هدف سوء استفاده، آنها را منتشر می‌كنند. این كار اخلاقا ناپسند و عملی زشت محسوب می‌شود. شاید این امر، به دلیل تجاوز به حریم خصوصی افراد جرم تلقّی شود.

11. تبعیض نژادی و قومی

دامن زدن به تبعیض‌های قومی و نژادی از جمله شگردهای رایج خبرنگاران حرفه‌ای و از جمله آسیب‌های رایجی است كه گریبانگیر خبرنگاران شده است. طبعا آنان به دلیل تعلق به قوم و نژاد خاصی، از آنان دفاع و نسبت به سایر قومیت‌ها موضع‌گیری می‌كنند. مطبوعات باید از توهین یا نشان دادن تعصب نسبت به قومیت و نژاد، رنگ پوست، مذهب و جنسیت خاصی خودداری كنند. متأسفانه عموما این اصل اخلاقی، به ویژه در ایام انتخابات و برای كسب رأی از سوی روزنامه‌نگاران و مطبوعات رعایت نمی‌شود و زیر پا گذاشته می‌شود.

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

آنچه گذشت، نیم‌نگاهی به جایگاه اخلاق در روزنامه‌نگاری بود. در یك نگاه كلی، باید گفت: «اخلاق» عنصری مهم از فرهنگ هر جامعه است. اخلاق در هر حرفه‌ای، به ویژه روزنامه‌نگاری، جایگاهی بس رفیع دارد. پای‌بندی به اخلاق، حداقل انتظاری است كه در هر جامعه، مردم از شهروندان خویش دارند. در اینجا به چند نكته اشاره می‌گردد:

1. روزنامه‌نگار و روزنامه‌ها، در داشتن جهت‌گیری سیاسی خاص و هواداری از جریانات، آزادند. اما اولاً، جریان‌سازی و حمایت آشكار از یك جریان نباید به قیمت كتمان حقیقت باشد. این مهم با داشتن گرایش خاص سیاسی متفاوت است. ثانیا، باید میان اظهارنظر، حدس و گمان و بیان حقیقت، تفاوت قایل شد. از این‌رو، روزنامه‌نگاران، با هر گرایش سیاسی، حق كتمان حقیقت را ندارند. در واقع، در بیان، گزارش، نگارش و تدوین مطالب، نباید گرایش‌های سیاسی خود را بر بیان حقایق ترجیح دهند.

2. اخلاق روزنامه‌نگاری و حرفه‌ای حكم می‌كند كه حریم خصوصی افراد حفظ شود. هر فرد حق دارد شأن زندگی خصوصی و خانوادگی، خانه، سلامت و روابط خود با دیگران را حفظ نماید. هر نشریه‌ای اگر بدون رضایت فردی، به حریم زندگی خصوصی او تجاوز كند، باید پاسخگو باشد.

3. همواره و در همه حال، رعایت حریم و منافع عمومی مردم اصل اولیه، و امری ضروری است. در تعارض این اصل با حریم خصوصی افراد، در شرایطی خاص، و با حفظ حرمت افراد، و برای حفظ منافع عموم، منافع عموم مقدّم است.

4. اخلاق اجتماعی حكم می‌كند كه در نشریات و روزنامه‌ها، مطالب نادرست، گم‌راه‌كننده و تحریف شده و یا تصاویر خلاف عفت عمومی چاپ و منتشر نشود.

5. به هر دلیلی، هرگاه مشخص شد به صورت غیر عمد، اشتباهی فاحش، جمله‌ای گم‌راه‌كننده، و یا گزارشی تحریف شده توسط روزنامه‌نگار و یا گزارشگر در نشریه به چاپ رسیده، اخلاق روزنامه‌نگاری حكم می‌كند كه سریعا و به طور روشن، این اشتباه تصحیح شود و عذرخواهی از اشتباه در زمانی مناسب چاپ شود. افراد و اشخاص و یا سازمان‌ها، در صورت درخواست معقولانه، باید فرصت مناسب پاسخ‌دهی به موارد اشتباه را داشته باشند. بنابراین، حق پاسخ به مخاطبان، وظیفه‌ای اخلاقی برای روزنامه‌نگار است.

6. در خصوص حوادث جنایی، خبرنگار، گزارشگر و روزنامه‌نگار نباید پیش از قطعیت حكم، اقدام به انتشار نام و تصویر افراد دخیل در جنایت را داشته باشند. همچنین نباید نام قربانیان تجاوز جنسی را منتشر كنند و یا اقدام به انتشار مطالبی كنند كه موجب فاش شدن هویت این افراد شود، مگر اینكه توجیهات كافی داشته و یا منع اخلاقی و یا قانونی نداشته باشند.

7. خبرنگاران نباید سعی در كسب یا انتشار اطلاعاتی كنند كه با استفاده از وسایل شنود مخفی و یا از طریق استراق سمع، گفت‌وگوهای تلفنی خصوصی افراد را ضبط و یا منتشر كنند. از این‌رو، روزنامه‌نگار باید سریعا اعلام كند كه من روزنامه‌نگارم و نباید همچون كارآگاه و یا جاسوس عمل كند.

8. از دیگر وظایف اخلاقی روزنامه‌نگار، حفظ منابع محرمانه اطلاعات می‌باشد. خبرنگاران از لحاظ اخلاقی، باید منابع محرمانه اطلاعات خود را محفوظ دارند.

9. توجه به ممنوعیت گرفتن اقرار از طریق فشار و جبر و اجبار از سوی خبرنگار و روزنامه‌نگار، مگر در جایی كه برای جامعه ضرورت داشته باشد.

10. خودداری از تبلیغ نژادی، قومی، مذهبی، جنسی و یا افشای حالت روانی افراد.

11. ممنوعیت پخش تصاویر صحنه‌سازی شده، به جای تصویر مستند و یا تحریف سخنان افراد و یا نسبت ناروا به افراد در نشریات.

12. التزام و پای‌بندی به اصول كلی اخلاق بشری كه رعایت آنها در رسانه‌ها ضروری است؛ نظیر صداقت، انصاف، خدمت به مصلحت عمومی، احترام به رازهای حرفه‌ای و غیره.

13. احترام به حقوق اولیه بشری نظیر پرهیز از افترا، احترام به حریم خصوصی افراد، دفاع از آزادی اطلاعات و آزادی اندیشه.

14. به دلیل آنكه روزنامه‌نگاران منبع اصلی اطلاعاتند، انسجام حوزه عمومی به آنان بستگی دارد. انتظار می‌رود كه محیط سیاسی به نمایندگی از سوی شهروندان، از سوی روزنامه‌نگاران كنترل شود و آنان مراقب سوء استفاده صاحبان قدرت باشند.

15. در وظایف اخلاقی روزنامه‌نگار، توجه به آگاهی‌دهی عمومی، وجود آزادی مطبوعات، شرط اساسی فعالیت روزنامه‌نگاری، بیان حقیقت، توسط روزنامه‌نگار و احترام به حیثیت فردی و زندگی خصوصی افراد بسیار حایز اهمیت است.

16. رمز و راز موفقیت یك روزنامه‌نگار و گزارشگر، برقراری ارتباط صمیمانه با مخاطب، جلب نظر، اعتماد و اطمینان مخاطب می‌باشد. یك روزنامه‌نگار حرفه‌ای باید با بهره‌گیری از این شگردها، اقدام به كسب اطلاعات و ارائه گزارش نماید.

پى نوشت ها

1ـ خلیل الجر، فرهنگ لاروس تهران، امیركبیر، 1363، ج 1، ص 932.

2ـ كاظم معتمدنژاد، «اصول اخلاقى روزنامه‌نگارى»، رسانه 66 تابستان 1385، ص 35.

3ـ ملّامهدى نراقى، جامع‌السعادات، تصحیح محمّدرضا مظفر قم، اسماعیلیان، 1383، ج 1، ص 22.

4ـ محمّدتقى مصباح، اخلاق در قرآن، تحقیق و نگارش محمّدحسین اسكندرى قم، انتشارات اسلامى، 1376، ج 1، ص 25.

5ـ عبداللّه جوادى آملى، تفسیر موضوعى قرآن كریم، مبادى اخلاق در قرآن قم، اسراء، بى‌تا، ص 77.

6ـ سید فرید قاسمى، روزنامه‌نگارى حرفه‌اى مجموعه مقالات (تهران، مركز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها، 1378)، ص 12.

7ـ همان، ص 201.

8ـ همان.

9ـ همان.

10ـ حسن نمك‌دوست تهرانى، «اخلاق حرفه‌اى، حریم خصوصى و حق دسترسى به اطلاعات»، رسانه 66 تابستان 1385، ص 199.

11ـ منوچهر فرهنگ، فرهنگ بزرگ علوم اقتصادى تهران، البرز، 1371، ج 1، ص 668.

12ـ مجموعه مقالات هم‌اندیشى بررسى مسائل و مشكلات زنان، اولویت‌ها و رویكردها، ج 2، ص 10ـ12، مقاله محسن ثدیر، اشتغال زنان از منظر اسلام و غرب، به نقل از: راهنماى آموزشى اقدام محلى تغییر جهانى، مركز مشاركت نهاد ریاست جمهورى با همكارى یونیسف.

13ـ مرتضى قره‌باغیان، فرهنگ اقتصاد و بازرگانى تهران، مؤسسه فرهنگى رسا، بى‌تا، ص 225.

14ـ غلامعباس توسّلى، جامعه‌شناسى كار و شغل تهران، سمت، 1375، ص 10و11.

15ـ منوچهر فرهنگ، پیشین، ج 2، ص 24.

16ـ سید فرید قاسمى، پیشین، ص 16، به نقل از:

M.v. Kamath, So you want to be a Journalist?, in: Professional Journalism, new Dehli: WiKAS Publishing HOUSE Pvt LTD, 1988, p.1-7.

17ـ استیفن جى. اى ادوارد، «مبانى فلسفى اخلاق جهانى روزنامه‌نگارى»، ترجمه پیروز ایزدى، رسانه 66 تابستان 1385، ص 146.

18. Routledge Encyclopedia of Philosophy, Version 1: London & New York: Routledge (1998): The Ethics of Journalism.

19ـ استیفن جى. اى ادوارد، پیشین، ص 14.

20ـ همان، ص 15.

21. Routledge Encyclopedia of Philosophy. Op. cit.

22ـ عبداللّه جوادى آملى، پیشین، ص 143.

23ـ ابوالفضل جعفرى‌نژاد، «بررسى برخى از حیطه‌هاى اخلاق حرفه‌اى و رسانه»، رسانه 66، ص 83.

24ـ محدث نورى، مستدرك الوسایل بیروت، آل‌البیت لاحیاء التراث، 1408، ج 2، ص 83.

25ـ مولى محسن فیض كاشانى، محجة البیضاء فى احیاءالاحیاء تهران، نهضت زنان، 1361، ج 4، ص 121.

26ـ همان، ص 122.

27. deception.

28. Routledge Encyclopedia of Philosophy, Op. cit.

29ـ سید فرید قاسمى، پیشین،ص 54.

30. Routledge Encyclopedia of Philosophy, Op. cit.

31. Ibid.

32ـ ایران‌دخت 17 ، ص 13.

33ـ در این زمینه، ر.ك. فاطمه محبى، «آسیب‌شناسى اجتماعى زنان ـ فرار از خانه»، كتاب زنان 15 بهار 1381، ص 66.

34ـ جان ام كالینز، استراتژى بزرگ، ترجمه كورش بابندى تهران، دفتر مطالعات وزارت خارجه، 1370، ص 478.

35ـ محمّدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج 32، ص 617، روایت 483، ب 12.

36ـ ر.ك. لویس معلوف، قاموس المنجد بیروت، الكائولى‌كیه، 1908، ماده «خدع».

37. Routledge Encyclopedia of Philosophy, Op. cit.

38. Ibid.

39ـ در این زمینه، ر.ك. یونس شكرخواه، خبر تهران، دفتر مطالعات و توسعه رسانه‌ها، 1385، چ نهم، ص 125ـ128.

40ـ ر.ك. همان.

41ـ سالى آدامز و وینفورد هیكس، آداب مصاحبه مطبوعاتى، ترجمه سیدمحمّد فكورپور تهران، دفتر مطالعات و توسعه رسانه‌ها، 1385، ص 256.

42ـ همان.

43ـ سید فرید قاسمى، پیشین، ص 39.

44ـ همان، ص 37.

45ـ «نگاهى به آموزش روزنامه‌نگارى در ایران»، رسانه 2 تابستان 1369، ص 14.

46ـ ر. ك. محمّد فولادى و محمّدعزیر بختیارى، «عوامل تضعیف خودباورى فرهنگى»، معرفت 31 آذر و دى 1378.

47ـ همان، ص 40ـ41، به نقل از:

Negring Ralph: Politics, And the Mass Media in Britain.

به نقل از: ماهنامه معرفت، سال شانزدهم، شماره 123، اسفند 1386

اين اصطلاحات هر چه زيادتر شود، اگر با تهذيب و تقوى همراه نباشد، به ضرر دنيا و آخرت جامعه مسلمين تمام مى‏شود... علم توحيد هم اگر با صفاى نفس توأم نباشد، وبال خواهد بود.

اوقات شرعی